Phố Hiến - thương cảng một thời vang bóng

Chùa Chuông, một trong những di tích trong Quần thể di tích Phố Hiến. Ảnh: Đình Khoa.

Thương cảng có tính quốc tế

Dựa vào các di tích còn lại, thương cảng Phố Hiến xa xưa nằm sát bờ tả ngạn sông Hồng, ngày nay thuộc địa bàn một số phường, xã của tỉnh Hưng Yên, cách không xa thủ đô Hà Nội. Lần dở những tư liệu lịch sử mới hay, nơi đây, ở thế kỷ thứ X từng là lãnh địa của sứ quân Phạm Bạch Hổ. Sang thế kỷ XIII, sau khi nhà Nguyên diệt nhà Tống ở Trung Quốc, một bộ phận người Hoa chạy sang Đại Việt lánh nạn, lập nên làng Hoa Dương. Thời kỳ này, nhiều cư dân người Việt từ các vùng khác cũng dần tụ cư, hình thành một điểm buôn bán ven sông Hồng, với phía trên là khu Tam Đằng của người Việt, phía dưới là Tam Hoa – khu tụ cư của người Hoa. Tên gọi “Phố Hiến” được nhiều học giả cho rằng xuất hiện vào cuối thế kỷ XV, khi vua Lê Thánh Tông tiến hành cải cách hành chính, chia đất nước thành 12 đạo thừa tuyên. Mỗi thừa tuyên đều có ty Hiến sát để kiểm tra, giám sát các hoạt động, trong đó có giao thông đường thủy. Có thể từ việc cơ quan này đặt ở ven sông Hồng mà dần hình thành tên gọi quen thuộc: Phố Hiến.

Đến thế kỷ XVII, Phố Hiến bước vào giai đoạn hưng thịnh, không chỉ là một bến cảng buôn bán mà còn là trung tâm chính trị – hành chính của trấn Sơn Nam. Nhiều cơ quan quan trọng của chính quyền đương thời được đặt tại đây, trong đó có hệ thống trạm tuần ty kiểm soát thuyền bè trong và ngoài nước. Vị trí địa lý đã tạo nên lợi thế đặc biệt cho Phố Hiến khi nằm trên tuyến giao thông đường thủy nối liền biển Đông với kinh thành Thăng Long. Từ Phố Hiến, tàu thuyền có thể theo hệ thống sông Hồng – sông Thái Bình – sông Đáy để đi khắp vùng đồng bằng Bắc Bộ. Chính vị trí này đã khiến Phố Hiến trở thành một đầu mối giao thương quan trọng, nơi tàu thuyền từ biển Đông muốn tiến vào nội địa đều phải đi qua. Những tư liệu của các nhà hàng hải phương Tây cho thấy quy mô Phố Hiến từng rất lớn. Năm 1688, nhà hàng hải người Anh William Dampier ghi nhận đô thị này có khoảng 3.000 nóc nhà, 20 phường. Sách Đại Nam nhất thống chí mô tả nơi đây là vùng đất muôn phương tụ hội, phong vật phồn thịnh, nhà ngói như bát úp. Các thuyền buôn từ nhiều quốc gia như Trung Quốc, Nhật Bản, Xiêm La, Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp…đã từng cập bến Phố Hiến. Hai thương điếm lớn của phương Tây cũng từng được xây dựng tại đây, gồm thương điếm Hà Lan (1637–1700), thương điếm Anh (1672–1683). Đây được xem là những “văn phòng đại diện” của các Công ty Đông Ấn ở thời điểm đó - nơi lưu trữ hàng hóa và điều hành hoạt động thương mại. Theo nhật ký của Công ty Đông Ấn (Anh), trong hơn một thập kỷ ở cuối thế kỷ XVII đã có khoảng 30 chuyến tàu viễn dương phương Tây đến Phố Hiến, cho thấy tần suất giao thương quốc tế ở Phố Hiến thời điểm đó rất sôi động. Bên cạnh bến cảng là hệ thống chợ lớn như chợ Vạn, chợ Hiến, chợ Bảo Châu. Các khu phố buôn bán được đặt tên theo ngành nghề như Hàng Chén, Thuộc Bì, Hoa Lạp… Tại đây hình thành một cộng đồng cư dân đa quốc tịch: người Việt, người Hoa, người Nhật và các thương nhân châu Âu.

Người Hoa đóng vai trò đặc biệt trong hoạt động thương mại. Các phố buôn của họ như Phố Khách, Bắc Hòa, Nam Hòa từng rất sầm uất. Người Nhật đến Phố Hiến chủ yếu để trao đổi bạc, đồng lấy tơ lụa. Sau khi Nhật Bản thực hiện chính sách bế quan tỏa cảng, nhiều người Nhật ở lại đây làm hoa tiêu, phiên dịch, môi giới. Không chỉ là trung tâm thương mại, Phố Hiến còn là nơi giao thoa văn hóa. Kiến trúc đô thị thể hiện rõ sự hòa trộn giữa phong cách Việt Nam, Trung Hoa và phương Tây. Nhà thờ Kitô giáo xây dựng từ thế kỷ XVII theo phong cách Gothic là một minh chứng cho sự hiện diện của các giáo sĩ và thương nhân châu Âu.

Sự suy tàn của Phố Hiến có nhiều cách lý giải. Trong đó, hệ thống đê điều ngày càng hoàn thiện khiến phù sa sông Hồng bồi lắng mạnh, làm lòng sông nông dần, bến cảng Phố Hiến bị bồi lấp. Nguyên nhân khác do thời điểm đó Trung Quốc bãi bỏ lệnh hải cấm, mở rộng giao thương trực tiếp với phương Tây, các tuyến đường biển ngày càng thuận lợi khiến thương nhân không cần phải trung chuyển qua các cảng trung gian như Phố Hiến. Những biến động chính trị trong nước cũng góp phần làm suy yếu đô thị này. Năm 1726, trấn lỵ Sơn Nam được chuyển sang bờ hữu ngạn sông Hồng. Năm 1741, trấn Sơn Nam chia thành Sơn Nam Thượng và Sơn Nam Hạ, trung tâm chính trị dần chuyển về Vị Hoàng (phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình ngày nay). Các cuộc khởi nghĩa nông dân, chiến tranh Trịnh – Tây Sơn và những biến động xã hội khác cũng khiến vị thế của Phố Hiến suy giảm. Sang thế kỷ XIX, khi kinh đô chuyển vào Huế, thương nhân Hoa kiều tập trung về Hà Nội, vai trò của Phố Hiến gần như chấm dứt. Trải qua nhiều đổi thay của lịch sử, Phố Hiến ngày nay là trung tâm của tỉnh Hưng Yên mới.

Ý tưởng hồi sinh di sản Phố Hiến

Dù đã lùi vào quá khứ nhưng di tích và ký ức về Phố Hiến thì vẫn dày đặc, phong phú. Theo thống kê của Ban Quản lý di tích tỉnh Hưng Yên, quần thể di tích Phố Hiến hiện có 16 di tích. Vẻ đẹp của của các công trình tín ngưỡng, tôn giáo trong Khu di tích Phố Hiến là sự kết tinh của nền kiến trúc thuần Việt (chùa Chuông, chùa Nễ Châu, đình - chùa Hiến, đền Mẫu, đền Trần, đền Mây, đền Kim Đằng, đình An Vũ, Văn miếu Xích Đằng), kiến trúc Trung Hoa (Đông đô Quảng hội, đền Thiên Hậu), và kiến trúc phương Tây thế kỷ XVI, XVII (nhà thờ Công giáo).

Trong những năm gần đây, tỉnh Hưng Yên đã triển khai nhiều chương trình trùng tu, tôn tạo và phát huy giá trị di sản. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo tồn đơn lẻ các di tích mà còn phải khôi phục không gian văn hóa – lịch sử của cả một đô thị cổ. Trong tháng 4/2025, lãnh đạo Chính phủ đã giao Bộ Văn hóa -Thể thao và Du lịch chủ trì nghiên cứu đề án “Xây dựng và phục dựng Phố Hiến cổ.” Theo định hướng ban đầu, dự án được quy hoạch, triển khai trên diện tích khoảng 1.700 ha, được quy hoạch thành bốn phân khu chính. Trong đó, phân khu Phục Hiến rộng gần 400 ha sẽ tái hiện thương cảng quốc tế xưa với các tuyến phố đi bộ đa văn hóa và không gian kinh tế đêm. Phân khu Lễ hội dành cho các hoạt động văn hóa, hội nghị và sự kiện lớn. Phân khu dịch vụ – biểu diễn thực cảnh phục vụ du lịch trải nghiệm, trong khi khu cây xanh sinh thái ven sông Hồng tạo không gian nghỉ dưỡng và trải nghiệm nông nghiệp.

Để tạo cơ sở khoa học cho quá trình phục dựng, ngày 20/12/2025 tỉnh Hưng Yên phối hợp với Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức Hội thảo khoa học – thực tiễn về phục dựng, tái hiện, hồi sinh di sản Phố Hiến gắn với kiến tạo hệ sinh thái du lịch sáng tạo trên địa bàn tỉnh Hưng Yên hiện nay. Tại hội thảo, các chuyên gia, nhà quản lý đã làm rõ thêm tiến trình hình thành, phát triển, hưng thịnh của Phố Hiến; khẳng định sự đặc sắc, tính quốc tế của thương cảng Phố Hiến trong sự giao lưu Đông – Tây; đề nghị tỉnh nghiên cứu phát triển chuỗi liên kết du lịch vùng dọc sông Hồng, kết nối Phố Hiến với Thăng Long – Tam Chúc – Tràng An – Bái Đính – Cồn Vành; sớm hoàn thiện cơ chế quản lý, huy động nguồn lực xã hội hóa, thành lập Hội đồng quản lý di sản Phố Hiến, xây dựng Quỹ Phát triển di sản nhằm bảo đảm tính bền vững trong quá trình triển khai; sớm hoàn thiện chiến lược phát huy giá trị di sản Phố Hiến theo mô hình “di sản sống”; tăng cường liên kết vùng, thu hút đầu tư, phát triển hạ tầng du lịch đồng bộ; thúc đẩy chuyển đổi số trong bảo tồn, giới thiệu, quảng bá, quản trị điểm đến. Trong khi đó, lãnh đạo tỉnh Hưng Yên thống nhất quan điểm việc thực hiện dự án không vì lợi nhuận kinh tế trước mắt mà hướng tới mục tiêu lâu dài, bền vững, kết nối giá trị văn hóa của quá khứ, hiện tại và tương lai; nhấn mạnh vai trò của người dân trong quá trình triển khai dự án. Trong tầm nhìn dài hạn, tỉnh đặt mục tiêu đề nghị UNESCO công nhận Phố Hiến là Di sản Văn hóa Thế giới. Nếu thành công, đây sẽ là bước ngoặt quan trọng giúp nâng tầm giá trị của đô thị cổ này trên bản đồ di sản toàn cầu.