Phó thủ tướng yêu cầu tháo gỡ điểm nghẽn cơ chế tài chính và thương mại hóa công nghệ

4 điểm nghẽn trong đầu tư, quản lý phòng thí nghiệm

Báo cáo tại cuộc họp, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho biết hệ thống phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia qua các thời kỳ được hình thành từ nhiều nguồn, phục vụ nhiều mục tiêu, từ nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng đến quản lý nhà nước, sản xuất và kinh doanh.

Qua khảo sát 113 cơ sở trọng điểm thuộc 23 đầu mối lớn, trong đó có Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Bách khoa Hà Nội và Đại học Quốc gia TP.HCM, Bộ Khoa học và Công nghệ ghi nhận hệ thống đã hình thành đội ngũ hơn 1.200 nhân lực chuyên trách, có trên 5.500 công bố khoa học trong 5 năm qua và hơn 600 hợp đồng dịch vụ chuyển giao.

Tuy nhiên, dưới góc độ quản lý và hiệu quả đầu tư công, hệ thống vẫn bộc lộ nhiều bất cập. Đáng chú ý, hạ tầng còn manh mún, thiếu đồng bộ trong cả chuỗi từ nghiên cứu, thiết kế, chế tạo mẫu đến thử nghiệm, đo kiểm, chứng nhận và sản xuất thử.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, hạn chế lớn nhất không chỉ nằm ở thiết bị lạc hậu mà còn ở sự thiếu đồng bộ của toàn bộ chuỗi nghiên cứu, chế tạo mẫu, thử nghiệm, đo kiểm, kiểm định, chứng nhận đến sản xuất thử nghiệm. Cùng với đó là thiếu một hệ thống dữ liệu thống nhất để đánh giá chính xác khoảng trống về năng lực thực tế.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định báo cáo tại cuộc họp. Ảnh: VGP.

Bộ Khoa học và Công nghệ xác định 4 nhóm nguyên nhân chính.

Thứ nhất,đầu tư còn phân tántheo cơ quan chủ quản, chương trình và dự án. Thông tin về thiết bị, công suất, tiêu chuẩn kỹ thuật và nhu cầu sử dụng chưa được kết nối để sàng lọc dự án.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, danh mục năm 2026 có 22 dự án tại 6 đầu mối với tổng mức đề xuất hơn 1.200 tỷ đồng. Năm 2027, nhu cầu đề xuất trong lĩnh vực khoa học và công nghệ hơn 2.700 tỷ đồng, lĩnh vực đổi mới sáng tạo hơn 153 tỷ đồng.

Thứ trưởng Lê Xuân Định cho rằng nhu cầu đầu tư lớn nhưng thiếu công cụ điều phối có thể dẫn đến đầu tư trùng lặp hoặc chưa đáp ứng đúng những khoảng trống về năng lực quốc gia.

Thứ hai, cơ chế tài chính còn chú trọng vốn đầu tư ban đầu, chưa gắn đầy đủ với chi phí vận hành trong toàn bộ vòng đời thiết bị, bao gồm nhân lực, vật tư, hiệu chuẩn, phần mềm, an toàn, bảo trì, sửa chữa và nâng cấp.

Thứ ba, mô hình quản trị và nhân lực vận hành chưa đồng đều. Ở một số cơ sở, quyền và trách nhiệm của cơ quan chủ quản, đơn vị quản lý tài sản và bộ phận trực tiếp vận hành chưa được phân định rõ. Quyền ký hợp đồng, cung cấp dịch vụ, sử dụng nguồn thu, thuê chuyên gia, mua vật tư và bảo trì còn phân tán.

Thứ tư, việc khai thác, chia sẻ và dùng chung còn hạn chế do các phòng thí nghiệm chủ yếu được quản lý theo từng đơn vị sở hữu tài sản, chưa hình thành mạng lưới năng lực dùng chung.

Từ thực trạng này, Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất hoàn thành việc rà soát, xây dựng bản đồ năng lực phòng thí nghiệm; chuyển từ đầu tư thiết bị đơn lẻ sang đầu tư theo năng lực; xác định rõ đơn vị quản lý, vận hành; hình thành mạng lưới hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm dùng chung và phân tầng, tái cấu trúc mạng lưới, tránh đầu tư dàn trải.

Đổi mới mô hình quản trị, tăng cường kết nối với doanh nghiệp

Kết luận cuộc họp, Phó thủ tướng nhấn mạnh khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số được xác định là những động lực tăng trưởng mới. Để khoa học và công nghệ phát huy hiệu quả, cần thẳng thắn nhận diện, tháo gỡ các vướng mắc về thể chế, đầu tư, quản lý và tổ chức thực hiện; đồng thời tăng cường kết nối giữa viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp, đưa kết quả nghiên cứu vào thị trường.

Phó thủ tướng yêu cầu Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các bộ, cơ quan liên quan tập trung nguồn lực hình thành một số phòng thí nghiệm quốc gia có năng lực thực chất. Mục tiêu đến năm 2030 là hình thành 8 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia và 4 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia đạt trình độ khu vực và quốc tế, nhất là trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược.

Mục tiêu này được đặt ra tại Quyết định số 1483 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Phát triển hệ thống các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm, các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, tập trung cho công nghệ chiến lược”.

Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng phát biểu tại cuộc họp. Ảnh: VGP.

Để triển khai, các đơn vị phải xây dựng kế hoạch, tiến độ cụ thể, xác định rõ nhiệm vụ và quyết tâm hoàn thành mục tiêu đề ra, tập trung vào 4 nhóm nhiệm vụ.

Thứ nhất, xây dựng bản đồ năng lực khoa học và công nghệ. Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành, địa phương khẩn trương xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ năng lực của hệ thống phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu trên cả nước, hoàn thành trong tháng 11/2026.

Đây sẽ là cơ sở để đánh giá thực chất năng lực khoa học và công nghệ của Việt Nam, xác định vị trí so với khu vực và thế giới.

Thứ hai, tập trung đầu tư hạ tầng nghiên cứu dùng chung. Phó Thủ tướng yêu cầu chuyển từ mô hình đầu tư phân tán sang phát triển hạ tầng nghiên cứu dùng chung theo chuỗi, từ nghiên cứu, chế tạo mẫu, thử nghiệm, đo kiểm đến sản xuất thử và thương mại hóa.

Trước mắt, tập trung tháo gỡ khó khăn và triển khai mô hình tại Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc gia TP.HCM.

Thứ ba, tháo gỡ điểm nghẽn về cơ chế tài chính và thương mại hóa công nghệ. Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp Bộ Tài chính rà soát các quy định về đầu tư, mua sắm, bảo trì, vận hành thiết bị; xây dựng cơ chế tài chính phù hợp, bảo đảm nguồn lực trong toàn bộ vòng đời thiết bị, đồng thời gắn quyền tự chủ với trách nhiệm giải trình.

Thứ tư, đổi mới mô hình quản trị, tăng cường kết nối với doanh nghiệp. Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp Bộ Nội vụ, Bộ Tài chính nghiên cứu mô hình quản trị hiện đại đối với các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia; phân định rõ quyền hạn, trách nhiệm và cơ chế chia sẻ, khai thác hạ tầng dùng chung.

Cùng với đó, tăng cường kết nối giữa viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp, định hướng hoạt động nghiên cứu sát nhu cầu thị trường, thúc đẩy chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Phó Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành quyết liệt triển khai, từng bước chuyển từ đầu tư riêng lẻ sang phát triển hạ tầng nghiên cứu dùng chung, qua đó hình thành năng lực nghiên cứu đồng bộ, hiện đại và đóng góp thiết thực vào tăng trưởng của đất nước.