Phòng ngừa đột quỵ ở người có HIV mắc tăng huyết áp

Trong hơn ba thập kỷ qua, y học thế giới đã chứng kiến một bước tiến mang tính lịch sử: Biến HIV thành một bệnh lý mạn tính có thể quản lý được. Nhờ sự phổ biến của liệu pháp kháng virus (ARV), người sống chung với HIV đã có cuộc sống khỏe mạnh và trọn vẹn hơn.

Tuy nhiên, khi tuổi thọ của cộng đồng này tăng lên, các bệnh lý không lây nhiễm, đặc biệt là bệnh tim mạch, đang trở thành mối quan tâm hàng đầu. Trong đó, tăng huyết áp kết hợp với HIV được đánh giá là "bộ đôi thầm lặng", âm thầm tàn phá hệ mạch máu và đẩy nhanh nguy cơ đột quỵ.

1. Vì sao HIV lại đồng hành cùng tăng huyết áp?

Để hiểu tại sao người sống chung với HIV lại dễ mắc các bệnh lý tim mạch, chúng ta cần nhìn vào cơ chế hoạt động của virus trong cơ thể. Ngay cả khi người bệnh tuân thủ điều trị tốt và đạt tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện (Không phát hiện = Không lây truyền, U=U), hệ miễn dịch vẫn không hoàn toàn trở về trạng thái "nghỉ ngơi".

Cơ thể người nhiễm HIV luôn duy trì một trạng thái gọi là "viêm hệ thống mạn tính". Sự kích hoạt miễn dịch liên tục này giải phóng ra các hóa chất trung gian (cytokine) vào trong máu. Theo thời gian, tình trạng viêm mạn tính gây tổn thương lớp nội mạc – tức là lớp màng mỏng lót bên trong các mạch máu. Khi lớp bảo vệ này suy yếu, mạch máu trở nên cứng hơn, mất đi tính đàn hồi tự nhiên. Hệ quả tất yếu là áp lực máu lên thành mạch tăng cao, dẫn đến bệnh lý tăng huyết áp.

Bên cạnh đó, quá trình lão hóa sinh học ở người sống chung với HIV thường diễn ra nhanh hơn so với người âm tính với HIV. Cùng một độ tuổi, hệ thống mạch máu của người có HIV có thể mang những đặc điểm của người lớn hơn họ từ 5 đến 10 tuổi, khiến các rủi ro về tăng huyết áp xuất hiện sớm hơn.

Phòng ngừa đột quỵ ở người có HIV

2. Tác động kép lên thành mạch và nguy cơ đột quỵ

Đột quỵ (tai biến mạch máu não) xảy ra khi nguồn cung cấp máu đến một phần của não bị gián đoạn, khiến các tế bào não chết đi nhanh chóng do thiếu oxy. Có hai loại đột quỵ chính: Đột quỵ nhồi máu não (do tắc nghẽn mạch máu) và đột quỵ xuất huyết não (do vỡ mạch máu). Đối với người sống chung với HIV, đột quỵ nhồi máu não là phổ biến nhất.

Nguy hiểm hơn, mảng xơ vữa ở người nhiễm HIV thường có tính chất "không ổn định". Tình trạng viêm có thể làm mảng bám này dễ dàng nứt vỡ, tạo ra các cục máu đông đột ngột bít tắc hoàn toàn động mạch não. Một nghiên cứu công bố trên tạp chí y khoa The Lancet HIV đã chỉ ra rằng, ngay cả khi kiểm soát tốt tải lượng virus, người sống chung với HIV vẫn có nguy cơ mắc đột quỵ cao hơn so với dân số chung, và rủi ro này tăng vọt theo cấp số nhân nếu họ mắc kèm tăng huyết áp.

3. Vai trò của thuốc ARV: Lợi ích vượt trội nhưng cần theo dõi chuyển hóa

Một khía cạnh không thể bỏ qua trong quản lý tim mạch ở người có HIV là tác dụng phụ của một số phác đồ điều trị kháng virus (ARV). Thuốc ARV là "chiếc phao cứu sinh" bắt buộc và tuyệt đối không được tự ý ngừng sử dụng. Tuy nhiên, một số nhóm thuốc nhất định có thể ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa của cơ thể.

Các thế hệ thuốc cũ hoặc một số thuốc thuộc nhóm ức chế Protease (PI) có thể gây rối loạn lipid máu (tăng mỡ máu). Gần đây, Hiệp hội Lâm sàng AIDS Châu Âu (EACS) cũng ghi nhận một số loại thuốc mới thuộc nhóm ức chế men tích hợp (INSTI) có liên quan đến việc tăng cân ngoài ý muốn ở một số bệnh nhân. Tình trạng tăng mỡ máu và béo phì đều là những yếu tố nguy cơ trực tiếp dẫn đến tăng huyết áp và đột quỵ.

Chính vì vậy, bên cạnh việc dùng thuốc điều trị HIV, cần phải theo dõi sát sao các chỉ số chuyển hóa của bệnh nhân để kịp thời điều chỉnh phác đồ nếu cần thiết, đảm bảo nguyên tắc: "Sống thọ nhưng phải sống khỏe".

4. Làm thế nào để tầm soát tốt bệnh?

Để phòng ngừa đột quỵ, việc phát hiện sớm và kiểm soát nghiêm ngặt huyết áp là ưu tiên hàng đầu. Theo các hướng dẫn lâm sàng mới nhất từ Hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA), người sống chung với HIV cần được áp dụng một quy trình tầm soát chuyên biệt:

Đo huyết áp định kỳ: Tất cả người sống chung với HIV nên được kiểm tra huyết áp mỗi lần tái khám lấy thuốc ARV, hoặc ít nhất 6 tháng một lần. Mục tiêu huyết áp tối ưu cần được duy trì dưới 130/80 mmHg.

Đánh giá rủi ro tim mạch toàn diện: Hội Lâm sàng AIDS Châu Âu (EACS) khuyến cáo sử dụng các thang điểm đánh giá nguy cơ tim mạch trong 10 năm. Việc đánh giá này nên được thực hiện hàng năm đối với nam giới trên 40 tuổi và nữ giới trên 50 tuổi.

Xét nghiệm mỡ máu và đường huyết:Việc theo dõi định kỳ lipid máu (Cholesterol toàn phần, LDL, HDL, triglyceride) và đường huyết lúc đói là bắt buộc ít nhất mỗi năm một lần, hoặc ngay sau khi chuyển sang một phác đồ ARV mới (sau 1-3 tháng).

Cá thể hóa điều trị huyết áp:Nếu người bệnh được chẩn đoán tăng huyết áp, bác sĩ tim mạch và bác sĩ truyền nhiễm sẽ hội chẩn để chọn loại thuốc hạ áp không gây tương tác bất lợi với phác đồ ARV đang sử dụng.

5. Lối sống – Chìa khóa bảo vệ sức khỏe toàn diện

Thuốc men là điều kiện cần, nhưng một lối sống tích cực mới là 'chìa khóa' bảo vệ sức khỏe lâu dài. Để ngăn chặn nguy cơ đột quỵ khi mắc cùng lúc HIV và tăng huyết áp, người bệnh nên duy trì đồng bộ những thói quen tốt dưới đây:

Tuân thủ tuyệt đối phác đồ ARV: Đây là nguyên tắc bắt buộc. Việc uống thuốc đúng giờ, đủ liều giúp duy trì tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện, qua đó giảm thiểu tối đa mức độ viêm mạn tính gây hại cho mạch máu.

Thực hiện chế độ ăn DASH: Đây là chế độ ăn được WHO khuyến nghị để hạ huyết áp. Người bệnh nên tăng cường rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt; ưu tiên thịt trắng (cá, gà) và giảm tối đa lượng muối nạp vào cơ thể (dưới 5g muối/ngày, tương đương khoảng 1 muỗng cà phê).

Vận động thể chất đều đặn: Người trưởng thành cần duy trì ít nhất 150 phút tập thể dục nhịp điệu cường độ vừa phải mỗi tuần (như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội). Vận động không chỉ giúp tim mạch dẻo dai mà còn hỗ trợ duy trì cân nặng lý tưởng, chống lại các rối loạn chuyển hóa.

Nói "Không" với thuốc lá: Hút thuốc lá là kẻ thù số một của mạch máu. Ở người có HIV, thuốc lá làm tăng rủi ro nhồi máu cơ tim và đột quỵ lên gấp nhiều lần so với người không nhiễm. Việc cai thuốc lá có thể mang lại hiệu quả bảo vệ tim mạch rõ rệt chỉ sau một năm.

Ngoài ra, người nhiễm HIV cần kiểm soát tốt huyết áp bằng việc tuân thủ dùng thuốc hạ huyết áp đúng chỉ định của bác sĩ tim mạch; lạc quan tin tưởng vào cuộc sống và thầy thuốc, giảm căng thẳng tránh tức giận sẽ hạn chế được tăng huyết áp, từ đó giảm nguy cơ đột quỵ