Phú Thọ: Nghệ nhân ưu tú Bùi Văn Lựng và hành trình gìn giữ 'linh hồn' Mo Mường

Nghi lễ cầu mùa do thầy mo Bùi Văn Lựng thực hiện tại Lễ hội Khai hạ Mường Bi 2026. Ảnh: Trọng Đạt

Nghệ nhân ưu tú Bùi Văn Lựng - “pho sử sống” giữa lòng Mường Bi

Mo Mường là loại hình văn hóa dân gian nổi bật, độc đáo có giá trị nhân văn sâu sắc, là món ăn tinh thần trong cuộc sống hàng nghìn năm của người Mường. Người Mường luôn tự hào với cách ví von nếu “không có mo thì không có người Mường”.

Sinh ra trong dòng họ có 7 đời làm thầy mo, Nghệ nhân ưu tú Bùi Văn Lựng đến với nghề thầy mo như một cơ duyên. Ông từng đi bộ đội, còn anh em trong nhà tham gia nhiều công việc xã hội khác. Nhưng “tổ tiên” của dòng họ đã chọn ông làm người kế nghiệp nghề mo tổ truyền. Năm 25 tuổi ông chính thức học nghề, 27 tuổi bắt đầu hành nghề, sau đó ông xung phong đi bộ đội. Mãi đến năm 32 tuổi ông xuất ngũ về quê hương tiếp tục làm nghề mo.

Nâng niu chiếc “túi thiêng”, cho chúng tôi xem bộ lễ phục gồm một chiếc mũ màu xanh, áo lụa đen và chiếc quạt, Nghệ nhân ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng chia sẻ: Người Mường từ buổi khai dòng tạo tộc, vốn không có chữ viết. Trải qua bao biến thiên lịch sử, chiến tranh và cả những xáo trộn của đời sống. Nhưng họ vẫn giữ được một nền văn hóa phong phú, đặc sắc, truyền từ đời này sang đời khác bằng trí nhớ, bằng lời kể, bằng diễn xướng. Chính vì vậy, ở mỗi bản mường, mỗi vùng mường đều có những người gìn giữ “linh hồn”.

Nội dung các áng mo Mường gắn liền với đời sống tâm linh và thể hiện quan niệm nhân sinh quan, vũ trụ quan và lịch sử phát triển của dân tộc. Qua đó, thể hiện sự cấu kết cộng đồng, yêu hòa bình, hướng thiện, luôn ước mong một tương lai tốt đẹp...

Theo lời Nghệ nhân ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng, vai trò của ông mo gắn liền với vòng đời của con người. Từ khi sinh ra cất tiếng khóc chào đời, ông mo cầu cho trẻ hay ăn, chóng lớn. Đến tuổi già sức cạn, mo làm lễ kéo si mong cho sức khỏe, minh mẫn sống lâu cho con cháu được nhờ. Khi nhắm mắt xuôi tay về với Mường trời, mo đóng vai trò là đại diện cho người chết tiễn hồn ma sang thế giới bên kia. “Cái gì có trong người Mường đều có trong Mo Mường”. Mo vừa là phương tiện giao tiếp với tổ tiên, thần linh, vừa mang lại những giá trị nhân văn sâu săc nhất chính là cách răn dạy con cháu làm người, sống trọng tình, trọng nghĩa”.

Nghệ nhân ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng cùng các lãnh đạo tỉnh Phú Thọ làm lễ dâng hương

Nhiều năm qua Nghệ nhân ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng giữ vai trò chủ tế Lễ hội Khai hạ Mường Bi là lễ hội lớn nhất trong năm của cộng đồng còn gọi là Lễ Xuống đồng, Lễ Mở cửa rừng, gắn với truyền thuyết Quốc Mẫu Hoàng Bà, người khai sáng mảnh đất Mường Bi, dạy dân trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải...Và cũng chính tại mảnh đất này, Nghệ nhân ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng được nhắc đến như một biểu tượng tiêu biểu. Chỉ cần ngồi bên bếp lửa nhà sàn trong đêm đông nghe ông kể về nếp sống xưa của người Mường với những câu đúc kết “cơm đồ, nhà gác, nước vác, lợn thui, ngày lui tháng tiến”; nghe những “roóng mo” linh thiêng; nghe ông hát thường rang da diết hay say mê theo mạch kể của những truyện thơ cổ như Út Lót - Hồ Liêu, Nàng Nga - Hai Mối, nhất là trường ca Đẻ đất, đẻ nước... chừng đó thôi cũng đủ để hiểu vì sao ông được xem là một “pho sử” sống.

Lễ hội Khai hạ Mường Bi là lễ hội lớn nhất trong năm của cộng đồng còn gọi là Lễ Xuống đồng

Điều đáng quý hơn cả là những áng mo, câu hát, câu chuyện ấy không nằm yên trong trí nhớ của cá nhân ông. Ngày qua ngày, ông truyền lại cho con cháu, cho lớp trẻ, bên cửa voóng nhà sàn, bên bếp lửa ấm nồng. Với ông, giữ gìn văn hóa không phải là đóng khung, giữ chặt trong một cộng đồng, không gian nhỏ hẹp. Mà phải để nó lan tỏa rộng ra. Đó cũng là cách mà cha ông đã truyền lại cho ông và nay ông tiếp tục truyền cho các thế hệ sau.

Là một thầy mo nên theo Nghệ nhân ưu tú Bùi Văn Lựng, Mo Mường là một sáng tạo vĩ đại của người Mường. Trong đó tích tụ gần như toàn bộ những giá trị làm nên văn hóa Mường gồm lịch sử, văn học, xã hội, tín ngưỡng, nghệ thuật, tri thức dân gian. Mo chứa đựng thế giới quan, nhân sinh quan, kinh nghiệm ứng xử với tự nhiên, với cộng đồng; có cả lịch pháp, địa chí, chiêm tinh, tín ngưỡng thờ tổ tiên, thờ tổ nghề, các nghi lễ làm vía, kéo si, hiến sinh...

Trong nhiều năm qua, Nghệ nhân ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng được coi là “người giữ hồn thiêng đất Mường”

Đặc biệt, ông còn là người am hiểu sâu sắc lịch đoi. Đó là bộ lịch gồm 12 que tre, khắc các ký hiệu dài ngắn, chấm, mũi tên để dự báo thời tiết, mùa vụ, ngày tốt xấu theo sự vận hành của sao Đoi. Đây là một sáng tạp từ kho tàng tri thức kết tinh qua nhiều thế hệ của người Mường.

Nghệ nhân ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng sử dụng lịch Tre xem ngày tốt cho các công việc của mường

Trong thời kỳ kháng chiến, ông Mo đã đứng lên tuyên truyền, vận động Nhân dân đấu tranh chống quân xâm lược. Trong công cuộc xây dựng quê hương thời kỳ đổi mới, những ông mo có vai trò vận động Nhân dân hưởng ứng phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư”, đẩy lùi các biểu hiện tiêu cực, tệ nạn xã hội, cùng nhau phát triển kinh tế, làm giàu cho quê hương, đất nước.

Trong suốt quá trình làm mo, Nghệ nhân ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng luôn nhận thức sâu sắc về trách nhiệm, vai trò của ông mo; đồng thời là Người có uy tín đối với cộng đồng.

Nghệ nhân Bùi Văn Lựng trong trang phục của thầy mo xứ Mường

Nghệ nhân ưu tú Bùi Văn Lựng - Người mang mo Mường ra thế giới

Không chỉ là người giữ hồn cốt trong không gian bản mường, Nghệ nhân ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng còn tạo nên một dấu mốc đặc biệt: ông là người đầu tiên mang Mo Mường ra nước ngoài, diễn xướng tại Sommelo, Phần Lan.

Những áng mo cổ, từng vang bên bếp lửa xứ Mường đã cất lên giữa không gian văn hóa châu Âu, gây xúc động mạnh mẽ cho bạn bè quốc tế. Đó không chỉ là niềm tự hào cá nhân, mà còn là bước ngoặt đưa Mo Mường vượt khỏi ranh giới địa lý, khẳng định giá trị của một di sản văn hóa dân gian.

Nghệ nhân ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng giữ vai trò chủ tế Lễ hội Khai hạ Mường Bi 2026

Trong không gian linh thiêng của lễ hội, tiếng mo của ông như kết nối quá khứ với hiện tại, kết nối với tổ tiên. Mo Mường được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Năm 2020, Mo Mường được lựa chọn xây dựng hồ sơ trình UNESCO để được công nhận là Di sản văn hóa thế giới như một sự ghi nhận kịp thời cho giá trị độc đáo ấy.

Trước đó, tháng 11/2015, ông Bùi Văn Lựng là một trong 8 người đầu tiên của tỉnh Hòa Bình cũ, nay là tỉnh Phú Thọ được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú ở loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng.

Nghệ nhân Mo Mường Bùi Văn Lựng được Chủ tịch nước trao tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú – Nghệ nhân loại hình Tập quán xã hội và tín ngưỡng tỉnh Hòa Bình năm 2015

Giữa bao biến chuyển của thời cuộc, Nghệ nhân ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng vẫn bền bỉ như gốc cây già bám rễ vào đất Mường Bi. Ông không chỉ cất giữ những bài mo, những áng sử thi, mà còn chắt chiu từng mạch nguồn ký ức của cha ông, trao truyền lại cho con cháu bằng tất cả tâm huyết và lòng thành kính. Với người Mường, ông là nhịp cầu nối quá khứ với hôm nay, là “pho sử sống” để hồn cốt Mường Bi không phai nhạt giữa dòng chảy hiện đại, để mỗi người khi ngoảnh lại vẫn nhận ra tiếng gọi thân thuộc của nguồn cội mình.

Mộc Miên