Phục dựng miếu/đền Thủy Thần ở Minh Châu: Khôi phục ký ức văn hóa và mở lối phát triển mới

Ngày 21.4, UBND xã Minh Châu (Hà Nội) phối hợp với Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học “Định hướng phục hồi và phát huy giá trị di sản văn hóa khu di tích miếu/đền Thủy thần xã Minh Châu”.

PGS.TS. Trần Đức Cường, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam phát biểu

Hội thảo đã thu hút sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu như PGS.TS. Trần Đức Cường, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam; TS. Nguyễn Doãn Văn, Giám đốc Ban Quản lý Di tích Danh thắng Hà Nội, GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc, nhà sử học Lê Văn Lan, cùng nhiều nhà khoa học, lãnh đạo và các cụ cao niên xã Minh Châu.

Không chỉ là một diễn đàn học thuật, đây còn là nơi định hình một hướng đi mới cho vùng đất giàu trầm tích văn hóa nhưng chưa được khai thác tương xứng.

Đề dẫn hội thảo, TS. Nguyễn Doãn Văn, Giám đốc Ban Quản lý Di tích Danh thắng Hà Nội cho biết, trên địa bàn xã Minh Châu có 6 di tích được xếp hạng cấp Thành phố: đình - chùa xóm Thượng, đình - chùa xóm Hạ, miếu Xóm 6, miếu Xóm 7 tạo thành quần thể kiến trúc truyền thống thờ Phật và Đức Thành hoàng làng Lý Nhã Lang Vương.

Vì vậy, việc bảo tồn và phát huy giá trị hai cụm di tích đã xếp hạng cấp Thành phố và các di tích thờ Thủy Thần cần phục hồi cũng là vấn đề đặt ra cho chúng ta nhiều nội dung, cần có cái nhìn thấu triệt.

Hội thảo “Định hướng phục hồi và phát huy giá trị di sản văn hóa khu di tích miếu/đền Thủy thần xã Minh Châu” nhằm nhận diện giá trị của các điểm thờ tự thủy thần tại miếu/đền trên địa bàn xã, để ngõ hầu làm cơ sở triển khai lập các bước tiếp theo nhằm bảo tồn và phát huy giá trị tốt hơn nữa các di tích trọng điểm của xã Minh Châu.

Quang cảnh hội thảo

Về sự cần thiết phục hồi Khu di tích miếu Thủy Thần đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của mảnh đất Minh Châu nói riêng và Thủ đô Hà Nội nói chung, Bí thư Đảng ủy xã Minh Châu Nguyễn Đức Tiến nhấn mạnh, Minh Châu là xã đảo duy nhất của Thủ đô, nằm tại nơi hội tụ ba dòng sông lớn là sông Hồng, sông Đà và sông Lô. Đây không chỉ là vị trí địa lý, mà là một không gian văn hóa – sinh thái đặc biệt, có giá trị riêng biệt mà không nơi nào của Hà Nội có được.

Trong dòng chảy lịch sử, cư dân nơi đây đã hình thành tín ngưỡng thờ Thủy Thần – để cầu mưa thuận gió hòa và để gửi gắm niềm tin, tạo dựng sự gắn kết cộng đồng. Ba ngôi miếu thờ Tam vị Thánh Thủy từng tồn tại như “trụ cột tinh thần” của vùng đất, nhưng đã bị mất hoàn toàn do thiên tai và biến động lịch sử.

"Vì vậy, việc phục dựng Đền Thủy Thần hôm nay không đơn thuần là phục hồi một di tích, mà là khôi phục một không gian văn hóa cốt lõi, tái tạo bản sắc tinh thần của cộng đồng và đặt nền móng cho một hướng phát triển mới", ông Nguyễn Đức Tiến nêu rõ.

Các nhà nghiên cứu, nhà khoa học trình bày ý kiến tham luận về phục dựng đền/miếu Thủy Thần ở xã Minh Châu

Theo đó, Dự án sẽ tạo ra 3 trục phát triển: Trục văn hóa – tâm linh (khôi phục tín ngưỡng bản địa, tạo không gian sinh hoạt cộng đồng); Trục du lịch – sinh thái – trải nghiệm (gắn với sông Hồng, sông Đà, sông Lô – Đền Hùng – Sơn Tây Xứ Đoài Ba Vì; Phát triển du lịch đặc thù không trùng lặp); Trục kinh tế – dịch vụ (thu hút đầu tư, tạo sinh kế mới cho người dân). Qua đó, hình thành các trung tâm văn hóa, du lịch, nghỉ dưỡng quy mô lớn.

Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS Trần Đức Cường khẳng định: Việc bảo quản, tu bổ, phục hồi đền/miếu trên địa bàn xã là nguyện vọng chính đáng của cán bộ và nhân dân xã Minh Châu.

Trong việc phục hồi đền/miếu và tu bổ các di tích ở Minh Châu, cần xây dựng thành một quy hoạch tổng thể về một khu di tích văn hóa và du lịch tuân theo những quy định về bảo tồn, tôn tạo, phục dựng và phát huy các giá trị văn hóa – lịch sử- và cảnh quan theo quy định của luật Di sản và thành phố Hà Nội. Việc sắp xếp các nội thất trong đền, miếu cũng cần phù hợp với quan niệm dân gian…

Xã Minh Châu nằm tại nơi hội tụ ba dòng sông lớn là sông Hồng, sông Đà và sông Lô

Tại hội thảo, các nhà khoa học đã trình bày các tham luận bàn luận về di tích miếu/đền thờ thủy thần trên địa bàn xã Minh Châu xưa và nay; đưa ra những kiến giải về giá trị vật thể và giá trị phi vật thể của di tích. Các đại biểu đã tập trung nêu bật về giá trị lịch sử, giá trị về lễ hội, phong tục tập quán thờ thủy thần của nhân dân địa phương tại các di tích.

Đồng thời, đưa ra những kiến giải và các phương án nhằm phục hồi và phát huy giá trị di tích miếu/đền thờ thủy thần nhằm làm căn cứ, cơ sở khoa học triển khai trong công tác bảo quản, tu bổ, phục hồi, phát huy giá trị di sản văn hóa, công nghiệp văn hóa tại các di tích thờ thủy thần trên địa bàn xã Minh Châu.

Kinh nghiệm từ nhiều địa phương cho thấy, ranh giới giữa phát huy giá trị di sản và thương mại hóa tâm linh là rất mong manh. Do đó, các đại biểu cho rằng, Đảng ủy và chính quyền xã Minh Châu không thể vận hành theo phương thức tự phát hay chạy theo lợi ích kinh tế ngắn hạn.

Cần đảm bảo hiệu quả quản lý, tôn trọng môi trường và văn hóa bản địa, xây dựng mô hình du lịch bền vững dựa vào cộng đồng, khẳng định người dân Minh Châu phải là chủ thể, là người giám sát và người thụ hưởng trực tiếp từ dự án quy hoạch du lịch trên chính quê hương mình.