Phương thức tiết kiệm có giúp châu Âu giảm bớt áp lực từ cú sốc dầu mỏ?

(Ảnh minh họa)

Xung đột với Iran có thể đang dần hạ nhiệt. Nhưng tám tuần giá dầu khí ở mức rất cao, cùng với khả năng quá trình trở lại bình thường diễn ra chậm trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng, khiến lo ngại về ảnh hưởng kinh tế vẫn còn hiện hữu.

Cú sốc dầu mỏ làm suy yếu nền kinh tế theo nhiều cách - chi phí đầu vào của doanh nghiệp tăng vọt, chi phí vận tải và giá vé máy bay bị đẩy lên, chính phủ phải tung ra các gói giảm thuế và trợ cấp để giảm bớt ảnh hưởng, đồng thời lạm phát chung tăng mạnh, có thể kéo theo chi phí vay mượn cao hơn.

Tuy nhiên, ảnh hưởng trực tiếp lên túi tiền của người dân có lẽ là rõ ràng nhất, khi chi phí nhiên liệu tăng làm giảm thu nhập khả dụng và kìm hãm chi tiêu.

Các nhà kinh tế thường nói doanh nghiệp và người lao động có thể “nhìn xuyên qua” những cú sốc tạm thời. Nhưng mức độ mà các hộ gia đình có thể làm được điều đó phụ thuộc, ít nhất một phần, vào khoản tiết kiệm mà họ đã tích lũy từ trước.

Xét ở khía cạnh này, bức tranh tiết kiệm của Mỹ ngay trước khi chiến sự bùng phát có phần đáng lo ngại, khi thấp hơn nhiều so với mức lịch sử.

Ở mức chỉ 4% vào tháng 2, tỷ lệ tiết kiệm cá nhân - tức phần tiết kiệm trên thu nhập sau thuế - gần mức thấp nhất trong hơn ba năm và đã giảm mạnh so với mức trung bình 26 năm là 5,5%, chỉ mới vào tháng 4 năm ngoái.

Tăng trưởng thu nhập khả dụng hàng năm cũng giảm trong cùng giai đoạn, xuống còn 3,9% từ mức 5,1%, và tăng trưởng thực (đã điều chỉnh theo lạm phát) của chỉ số này chỉ còn 1,3% vào cuối năm ngoái - mức chậm nhất trong ba năm.

Lạm phát tại Mỹ, vốn đã có xu hướng tăng trong năm nay, tiếp tục bị đẩy lên mạnh do chi phí nhiên liệu kể từ khi xảy ra xung đột với Iran. Tổng hợp lại, bức tranh tài chính cá nhân tại Mỹ cho thấy dư địa xoay xở là rất hạn chế nếu tình trạng căng thẳng năng lượng kéo dài.

Tình hình trước chiến sự phần nào phản ánh mức tiêu dùng bền bỉ đã giúp duy trì tăng trưởng kinh tế trong suốt 12 tháng đầy biến động. Nhưng đồng thời, nó cũng cho thấy một cú sốc giá khác có thể làm giảm chi tiêu hoặc đẩy các hộ gia đình thu nhập thấp sâu hơn vào nợ nần.

Kho dự trữ tiết kiệm lớn hơn

Ngược lại, bức tranh tiết kiệm cá nhân ở châu Âu vững vàng hơn nhiều. Tuy vậy, sự vững vàng này cũng là một vấn đề riêng, phản ánh mức tiêu dùng tổng thể yếu hơn và phần nào thể hiện cái gọi là “nghịch lý tiết kiệm”.

Tỷ lệ tiết kiệm của khu vực đồng euro ở mức 14,4% vào cuối năm ngoái, cao hơn nhiều so với các hộ gia đình Mỹ và cũng cao hơn khoảng 1 điểm phần trăm so với mức trung bình trong 26 năm tồn tại của đồng euro.

Tại Anh, tỷ lệ tiết kiệm hộ gia đình gần 10%, cao hơn hơn 1 điểm phần trăm so với mức trung bình kể từ đầu thế kỷ đến nay.

Thoạt nhìn, mức tiết kiệm cao hơn ở châu Âu giúp người lao động trong khu vực có “tấm đệm” tốt hơn để vượt qua cú sốc năng lượng, ít nhất là trong ngắn hạn, mà không cần vay nợ thêm.

Việc tài sản tại Mỹ tăng trưởng tốt hơn có thể đã khuyến khích các hộ gia đình Mỹ chi tiêu nhiều hơn thu nhập theo thời gian, dù điều này không hoàn toàn lý giải được diễn biến trong 12 tháng qua, khi thị trường châu Âu nhìn chung lại hoạt động tốt hơn.

Tuy nhiên, vẫn có nhiều điểm cần lưu ý. Nhà kinh tế James Smith của ING nêu ra một số lý do cần thận trọng khi so sánh bức tranh hai bờ Đại Tây Dương.

Trước hết, ông cho rằng người lao động châu Âu có thể sẽ không chi tiêu nhiều hơn từ khoản tiết kiệm khi bất ổn gia tăng, thậm chí còn làm điều ngược lại. Mặt bằng lãi suất ở châu Âu hiện cao hơn so với giai đoạn trước đại dịch cũng có thể khiến họ tiếp tục duy trì tiết kiệm - và hạn chế việc tăng chi tiêu.

Ngoài ra, các tỷ lệ tiết kiệm chính thức được xây dựng bằng cách ghép nối dữ liệu riêng biệt về thu nhập và chi tiêu để suy ra hành vi tiết kiệm tổng thể. Trên thực tế, cách đo này bỏ qua nhiều yếu tố phức tạp quan trọng và có thể bị điều chỉnh lại đáng kể.

Ông Smith cho rằng dữ liệu của ngân hàng trung ương về lượng tiền trong tài khoản ngân hàng là thước đo cụ thể hơn về tiết kiệm. Ông lưu ý rằng tiền gửi tại châu Âu tính theo tỷ lệ thu nhập khả dụng của hộ gia đình thực tế vẫn thấp hơn mức trước đại dịch.

Nhưng có lẽ vấn đề lớn nhất của các con số là phần lớn tiết kiệm tập trung ở nhóm hộ giàu nhất - những người ít bị ảnh hưởng bởi cú sốc năng lượng. Việc gộp chung toàn bộ bức tranh có thể làm lu mờ thực tế này.

Ông Smith dẫn dữ liệu của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ cho thấy 20% người có thu nhập cao nhất nắm giữ 70% tổng tiết kiệm, và khảo sát của ING cho thấy gần một phần tư các hộ gia đình châu Âu không có bất kỳ khoản tiết kiệm nào.

Sự chênh lệch trong phân bổ này là một trong những lý do khiến cú sốc dầu mỏ lần này có thể tạo ra ảnh hưởng chính trị lớn hơn là ảnh hưởng kinh tế vĩ mô.

Việc tình trạng thắt chặt này kéo dài bao lâu vẫn còn phải chờ xem, nhưng rõ ràng cần thận trọng khi tiếp nhận cả những quan điểm phổ biến lẫn các bộ dữ liệu làm nền tảng cho chúng.