PISA 2025: Bức tranh giáo dục châu Á và vị thế của Việt Nam trong khu vực

Kỳ khảo sát lần này thu hút khoảng 760.000 học sinh 15 tuổi từ 91 quốc gia và vùng lãnh thổ tham gia. Kết quả PISA không chỉ khẳng định vị thế vượt trội của các hệ thống giáo dục châu Á trên bản đồ học thuật toàn cầu mà còn mang đến những góc nhìn đa chiều về năng lực cạnh tranh và thách thức nội tại của giáo dục Việt Nam.

PISA năm 2025 thu hút khoảng 760.000 học sinh 15 tuổi từ 91 quốc gia và vùng lãnh thổ tham gia.

Châu Á tiếp tục áp đảo bảng xếp hạng toàn cầu

Kỳ đánh giá PISA 2025 ghi nhận sự thống trị áp đảo của các đại diện châu Á ở cả ba lĩnh vực chính: Khoa học, Toán học và Đọc hiểu. Bốn khu vực của Trung Quốc gồm Bắc Kinh, Thượng Hải, Giang Tô và Triết Giang đã giành lại vị trí cao nhất ở môn Khoa học và Toán học sau khi vắng mặt ở kỳ khảo sát năm 2022, đồng thời giữ vị trí thứ hai ở môn Đọc hiểu. OECD đánh giá học sinh tại các khu vực này và Singapore sở hữu khả năng tiếp cận các ý tưởng khoa học phức tạp, phân tích và đánh giá bằng chứng một cách vượt trội.

Tuy nhiên, thứ hạng giữa các cường quốc giáo dục châu Á đã có sự xáo trộn rõ rệt. Dù vẫn nằm trong nhóm dẫn đầu, Nhật Bản đã lùi xuống vị trí thứ 4 về Đọc hiểu và thứ 5 về Khoa học. Hàn Quốc tụt xuống thứ 6 về Đọc hiểu và thứ 7 về Khoa học. Trong khi đó, Hồng Kông chứng kiến sự sụt giảm đáng chú ý khi rơi xuống vị trí thứ 17 ở môn Khoa học.

Tổng thư ký OECD Mathias Cormann cảnh báo kết quả học tập trên toàn cầu đang có dấu hiệu chững lại hoặc suy giảm, đặc biệt là ở kỹ năng đọc hiểu – năng lực cốt lõi để xử lý và phản biện thông tin trong kỷ nguyên số.

Thứ hạng của Việt Nam và Đông Nam Á

Kỳ khảo sát PISA 2025 đánh dấu lần đầu tiên Việt Nam hoàn thành chuyển đổi sang hình thức đánh giá hoàn toàn trên máy tính (CBT). Điều này đồng nghĩa với việc các so sánh xu hướng với các chu kỳ trước (sử dụng bài thi trên giấy) cần được diễn đạt thận trọng vì những sai số liên kết kỹ thuật chưa được xác định hoàn toàn, theo giải thích của báo cáo.

Hiệu suất trung bình của Việt Nam và các quốc gia ASEAN (PISA 2025).

Xét trên quy mô toàn cầu, học sinh Việt Nam đạt 457 điểm Khoa học, 443 điểm Toán học  và 392 điểm Đọc hiểu. Dù vẫn thấp hơn mức trung bình OECD, Việt Nam tiếp tục khẳng định hiệu quả của hệ thống giáo dục phổ thông so với mức đầu tư phát triển.

Tại Đông Nam Á, Singapore tiếp tục giữ vị thế tuyệt đối khi dẫn đầu thế giới ở môn Đọc hiểu (535 điểm) và xếp thứ hai toàn cầu ở cả hai môn Khoa học (560 điểm) và Toán học (563 điểm). So với nhóm các quốc gia đang phát triển trong khu vực, Việt Nam dẫn đầu ở môn Khoa học (457 điểm), vượt xa Thái Lan (432 điểm), Malaysia (419 điểm) và Indonesia (389 điểm).

Dù vậy, khoảng cách giữa Việt Nam và Singapore vẫn rất lớn. Theo quy chuẩn của OECD (20 điểm tương đương một năm học), học sinh Việt Nam hiện đang đi sau Singapore khoảng 5 năm học tập ở năng lực Khoa học. Ngoài ra, mức điểm Đọc hiểu của Việt Nam (392 điểm) chỉ bằng Thái Lan, tiệm cận Malaysia (393 điểm) và thấp hơn nhiều so với trung bình OECD (461 điểm). Đáng chú ý, ở môn thi mới Giải quyết vấn đề bằng máy tính (CPS), Việt Nam đạt 461 điểm, xếp sau cả Thái Lan (476 điểm) và Malaysia (484 điểm). Chi tiết này cho thấy dù giỏi lý thuyết khoa học, kỹ năng ứng dụng và giải quyết vấn đề trên môi trường số của học sinh Việt Nam vẫn còn những điểm nghẽn so với các nước khác trong khu vực.

Điểm sáng môi trường học tập và bài toán bình đẳng giáo dục

Bên cạnh các con số điểm số, dữ liệu PISA 2025 bộc lộ những góc nhìn xã hội học sâu sắc về giáo dục Việt Nam.

Về mặt tích cực, Việt Nam ghi nhận chỉ số hỗ trợ từ giáo viên môn Khoa học đạt 0,61 – thuộc nhóm tăng cao nhất thế giới cùng Hàn Quốc và Indonesia. Môi trường kỷ luật học đường (0,30) duy trì tốt hơn mức trung bình OECD (0,14).

Học sinh Việt Nam cũng bộc lộ ý thức môi trường và khát vọng nghề nghiệp xanh vượt trội: hơn 90% học sinh mong muốn đóng góp bảo vệ môi trường trong công việc tương lai (so với mức 62% toàn cầu). Về khoảng cách giới, nữ sinh Việt Nam vượt trội nam sinh ở môn Đọc hiểu (404 so với 379 điểm), trong khi nam sinh nhỉnh hơn ở môn Toán (446 so với 440 điểm).

Biểu đồ: Nguồn nhân lực đổi mới sáng tạo khoa học tương lai trên 91 quốc gia và nền kinh tế. Trong đó vòng tròn lớn: Toàn cầu ước tính có 1.875.018 học sinh 15 tuổi đạt trình độ xuất sắc về Khoa học. Việt Nam: Đóng góp 0,9% vào tổng số học sinh xuất sắc về Khoa học trên toàn cầu; Vòng tròn nhỏ: Nhóm học sinh vừa giỏi Khoa học vừa muốn làm STEM, khoảng 1.024.311 học sinh, Việt Nam: Chiếm 0,7% trong tổng số nhân tài STEM tương lai của thế giới.

Tuy nhiên, thách thức về tính bình đẳng vẫn rất nặng nề. Điều kiện kinh tế - xã hội - văn hóa (ESCS) giải thích tới 17,5% sự biến thiên điểm số Khoa học của học sinh Việt Nam (cao hơn mức 11,6% của OECD). Chênh lệch điểm số giữa nhóm học sinh thuận lợi và khó khăn lên tới 87 điểm (tương đương hơn 4 năm học). Tỷ lệ học sinh yếu kém dưới Mức 2 chiếm tới 26,0%, trong khi nhóm thành tích cao (Mức 5-6) chỉ đạt 4,2%. Thêm vào đó, việc 68,6% học sinh sử dụng AI chatbot hàng tuần cho học tập – tỷ lệ thuộc nhóm cao nhất thế giới – khả năng kèm rủi ro về thói quen "đọc vội" và thụ động trong tư duy.

Kết quả PISA 2025 khẳng định năng lực thích ứng của học sinh Việt Nam, nhưng cũng gửi đi thông điệp mạnh mẽ về việc cần tái định hình kỹ năng đọc sâu, nâng cao năng lực giải quyết vấn đề kỹ thuật số và thu hẹp khoảng cách giàu - nghèo trong tiếp cận giáo dục chất lượng cao.

Lan Chi (Trích từ báo cáo của OECD - PISA 2025 Results (Volume I))