Quan chức Iran tuyên bố cho Mỹ 'một bài học' là ai?

Trong nhiều thập niên, ông Ali Larijani được xem là gương mặt điềm tĩnh, thực dụng của bộ máy cầm quyền Iran - một người từng viết sách về triết gia Đức thế kỷ XVIII Immanuel Kant và tham gia đàm phán các thỏa thuận hạt nhân với phương Tây.

Tuy nhiên, đến ngày 1/3, giọng điệu của vị tổng thư ký 67 tuổi của Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao (SNSC) đã thay đổi hoàn toàn, theo Al Jazeera.

Xuất hiện trên truyền hình nhà nước chỉ 24 giờ sau khi các cuộc không kích của Mỹ - Israel khiến Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei và Tư lệnh Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), ông Mohammad Pakpour, thiệt mạng, Larijani đã đưa ra thông điệp mang tính đe dọa gay gắt.

“Nước Mỹ và chế độ Zionist (Israel) đã thiêu đốt trái tim của dân tộc Iran. Chúng tôi sẽ thiêu đốt trái tim của họ. Chúng tôi sẽ khiến bọn tội phạm Zionist và những người Mỹ trơ trẽn phải hối hận vì hành động của mình", ông viết trên mạng xã hội.

“Những người lính quả cảm và dân tộc vĩ đại của Iran sẽ giáng xuống một bài học không thể quên cho các thế lực áp bức quốc tế tàn bạo”, ông nói thêm.

Larijani, người từng cáo buộc Tổng thống Mỹ Donald Trump rơi vào “cái bẫy của Israel”, hiện là tâm điểm trong phản ứng của Tehran trước cuộc khủng hoảng lớn nhất kể từ năm 1979. Ông được kỳ vọng sẽ giữ vai trò quan trọng bên cạnh hội đồng chuyển tiếp gồm ba người đang điều hành Iran sau cái chết của Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei.

Vậy người đàn ông được giao nhiệm vụ lèo lái chiến lược an ninh của Iran trong bối cảnh chiến tranh với Israel và Mỹ tiếp diễn là ai?

“Gia tộc Kennedy của Iran”

Sinh ngày 3/6/1958 tại Najaf, trong một gia đình giàu có có nguồn gốc từ Amol, Larijani thuộc một dòng tộc quyền lực đến mức tạp chí Time từng mô tả họ vào năm 2009 là “gia tộc Kennedy của Iran”.

Cha ông, Mirza Hashem Amoli, là học giả tôn giáo nổi tiếng. Các anh em trai của Larijani, giống như ông, đều từng nắm giữ những vị trí quyền lực bậc nhất trong hệ thống chính trị Iran, bao gồm ngành tư pháp và Hội đồng Chuyên gia (Assembly of Experts) - hội đồng giáo sĩ có thẩm quyền lựa chọn và giám sát lãnh tụ tối cao.

Ông Ali Larijani là Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Iran. Ảnh: Aziz Taher/Reuters.

Mối liên hệ của Larijani với tầng lớp tinh hoa cách mạng Iran sau năm 1979 còn mang tính cá nhân. Năm 20 tuổi, ông kết hôn với Farideh Motahari, con gái của Morteza Motahhari, một cố vấn thân cận của người sáng lập Cộng hòa Hồi giáo Iran, Ruhollah Khomeini.

Dù xuất thân từ gia đình có nền tảng tôn giáo bảo thủ, con cái của Larijani lại có con đường khá đa dạng. Con gái ông, Fatemeh, tốt nghiệp y khoa tại Đại học Tehran, sau đó hoàn thành chương trình chuyên khoa tại Đại học Cleveland State ở bang Ohio, Mỹ.

Nhà toán học - triết gia

Không giống nhiều nhân vật cùng thế hệ chỉ xuất thân từ các học viện tôn giáo, Larijani có nền tảng học thuật thế tục rõ nét.

Năm 1979, ông lấy bằng cử nhân Toán học và Khoa học Máy tính tại Đại học Công nghệ Sharif. Sau đó, ông hoàn thành bằng thạc sĩ và tiến sĩ triết học phương Tây tại Đại học Tehran, với luận án nghiên cứu về Kant.

Tuy nhiên, chính các vị trí chính trị mới là trọng tâm sự nghiệp của ông.

Sau Cách mạng Hồi giáo 1979, Larijani gia nhập Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) vào đầu thập niên 1980, rồi chuyển sang bộ máy chính quyền, giữ chức Bộ trưởng Văn hóa dưới thời Tổng thống Akbar Hashemi Rafsanjani giai đoạn 1994-1997, đồng thời làm Tổng giám đốc Đài Phát thanh - Truyền hình Iran (IRIB) từ năm 1994 đến 2004. Trong thời gian này, ông bị phe cải cách chỉ trích vì các chính sách kiểm soát chặt chẽ, bị cho là đã đẩy giới trẻ Iran tìm đến truyền thông nước ngoài.

Từ năm 2008 đến 2020, Larijani giữ chức Chủ tịch Quốc hội ba nhiệm kỳ liên tiếp, đóng vai trò quan trọng trong việc định hình chính sách đối nội và đối ngoại.

Trở lại trung tâm an ninh

Ông Larijani từng tranh cử tổng thống năm 2005 với tư cách ứng viên bảo thủ nhưng không lọt vào vòng hai. Cùng năm đó, ông được bổ nhiệm làm Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao và trưởng đoàn đàm phán hạt nhân của Iran.

Ông từ chức các vị trí này năm 2007, sau khi bất đồng với chính sách hạt nhân của tổng thống khi đó là Mahmoud Ahmadinejad.

Năm 2008, Larijani trúng cử nghị sĩ đại diện cho trung tâm tôn giáo Qom và trở thành chủ tịch quốc hội. Vị trí này giúp ông gia tăng ảnh hưởng và tiếp tục gắn bó với hồ sơ hạt nhân, trong đó có việc thúc đẩy Quốc hội phê chuẩn thỏa thuận hạt nhân năm 2015 giữa Iran và các cường quốc, được gọi là Thỏa thuận Hợp tác Toàn diện chung (JCPOA).

Người dân thương tiếc Lãnh tụ Tối cao Khamenei - người thiệt mạng trong các cuộc không kích hôm 28/2. Ảnh: Reuters.

Sau khi rời Quốc hội năm 2020, Larijani tìm cách tranh cử tổng thống lần thứ hai vào năm 2021, nhưng bị Hội đồng Giám hộ loại khỏi danh sách ứng viên. Ông tiếp tục bị loại khi đăng ký tranh cử năm 2024.

Hội đồng Giám hộ không đưa ra lý do chính thức, nhưng các nhà phân tích cho rằng động thái năm 2021 nhằm dọn đường cho ứng viên cứng rắn Ebrahim Raisi, người sau đó giành chiến thắng. Larijani gọi việc bị loại năm 2024 là “thiếu minh bạch”.

Dù vậy, ông đã trở lại vị trí có ảnh hưởng vào tháng 8/2025, khi được Tổng thống Masoud Pezeshkian tái bổ nhiệm làm Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao.

Kể từ đó, lập trường của ông ngày càng cứng rắn. Tháng 10/2025, xuất hiện thông tin cho rằng Larijani đã hủy một thỏa thuận hợp tác với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), tuyên bố các báo cáo của cơ quan này “không còn hiệu lực”.

Ngoại giao giữa thời chiến

Dù giọng điệu cứng rắn, Larijani vẫn thường được xem là người thực dụng trong hệ thống Iran, sẵn sàng thỏa hiệp phần nào, nhất là với vai trò từng ủng hộ thỏa thuận hạt nhân 2015.

Chỉ vài tuần trước khi căng thẳng leo thang, ông được cho là tham gia các cuộc đàm phán gián tiếp với Mỹ.

Tháng 2, trong các cuộc trao đổi do Oman làm trung gian, Larijani cho biết Tehran chưa nhận được đề xuất cụ thể nào từ Washington, đồng thời cáo buộc Israel tìm cách phá hoại tiến trình ngoại giao để “châm ngòi chiến tranh”.

Trong một cuộc phỏng vấn với Al Jazeera trước khi Mỹ và Israel tấn công Iran, Larijani mô tả lập trường của Tehran đối với đàm phán là “tích cực”, cho rằng Mỹ đã nhận ra lựa chọn quân sự là không khả thi. “Quay lại bàn đàm phán là con đường hợp lý", ông nói khi đó.

Tuy nhiên, các cuộc không kích bắt đầu từ ngày 28/2 đã phá vỡ hoàn toàn cánh cửa ngoại giao.

Trong bài phát biểu mới nhất, Larijani trấn an người dân rằng các kế hoạch chuyển giao lãnh đạo đang được triển khai theo Hiến pháp, đồng thời cảnh báo Mỹ rằng việc nghĩ đến chuyện ám sát lãnh đạo để làm mất ổn định Iran là ảo tưởng.

“Chúng tôi không có ý định tấn công các quốc gia trong khu vực, nhưng chúng tôi sẽ nhắm vào bất kỳ căn cứ nào được Mỹ sử dụng”, ông nói.

Giọng điệu thực dụng dường như đã biến mất - ít nhất là vào thời điểm này. Larijani bác bỏ các thông tin truyền thông cho rằng ông muốn nối lại đàm phán với Mỹ, khẳng định hôm 2/3 rằng Iran sẽ “không đàm phán” với Washington.

Thay vào đó, trong bối cảnh Khamenei đã qua đời và khu vực đứng bên bờ vực xung đột, Larijani tuyên bố Iran sẽ đáp trả Mỹ và Israel bằng “một sức mạnh mà họ chưa từng trải nghiệm trước đây”.

Mai An