Quan hệ Mỹ - Trung Quốc: Cạnh tranh có kiểm soát

Cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ - Trung bên lề hội nghị APEC 2025 tại Hàn Quốc. Ảnh: Nhà Trắng

Quản lý cạnh tranh chiến lược trong bối cảnh bất ổn toàn cầu

Khác với các giai đoạn trước, hội nghị lần này không được kỳ vọng tạo ra bước ngoặt mang tính “tái khởi động” quan hệ song phương, mà chủ yếu hướng tới thiết lập một trạng thái ổn định tối thiểu nhằm tránh leo thang đối đầu. Cả Washington và Bắc Kinh đều nhận thức rằng sự đổ vỡ hoàn toàn trong quan hệ kinh tế giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới sẽ gây hệ lụy nghiêm trọng đối với tăng trưởng toàn cầu, thị trường tài chính và chuỗi cung ứng quốc tế.

Bối cảnh quốc tế hiện nay cũng khiến hai bên có thêm động lực duy trì kênh đối thoại cấp cao. Cuộc xung đột tại Iran và nguy cơ gián đoạn lưu thông năng lượng qua eo biển Hormuz đã làm gia tăng áp lực đối với kinh tế thế giới. Đồng thời, cạnh tranh công nghệ, đặc biệt trong lĩnh vực bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và khoáng sản chiến lược, đang định hình lại cấu trúc quyền lực kinh tế toàn cầu. Trong môi trường đó, Mỹ và Trung Quốc vừa là đối thủ chiến lược, vừa có sự phụ thuộc lẫn nhau ở mức khó tách rời hoàn toàn.

Đối với Chính quyền Tổng thống Trump, chuyến thăm Bắc Kinh mang ý nghĩa vừa đối nội, vừa đối ngoại. Sau giai đoạn áp thuế mạnh và thúc đẩy chiến lược giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, Washington hiện cần chứng minh rằng chính sách cứng rắn của mình có thể chuyển hóa thành các kết quả cụ thể về thương mại, đầu tư và an ninh năng lượng. Việc thúc đẩy Trung Quốc gia tăng nhập khẩu nông sản, máy bay Boeing và một số hàng hóa công nghiệp của Mỹ được xem là tín hiệu nhằm củng cố niềm tin của cử tri và doanh nghiệp Mỹ trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Trong khi đó, Bắc Kinh tiếp cận hội nghị với ưu tiên lớn nhất là ổn định môi trường bên ngoài để duy trì đà phục hồi kinh tế trong nước. Sau nhiều năm đối mặt với áp lực từ thuế quan, kiểm soát công nghệ và xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu, Trung Quốc muốn giảm mức độ bất định trong quan hệ với Washington, đặc biệt là liên quan tới thương mại và công nghệ cao. Việc đón tiếp ông Trump với nghi thức cấp nhà nước cũng cho thấy Bắc Kinh muốn phát đi thông điệp rằng họ vẫn là một trung tâm quyền lực không thể bỏ qua trong cấu trúc quốc tế hiện nay.

Một trong những nội dung được quan tâm nhất tại hội nghị là vấn đề thương mại và chuỗi cung ứng chiến lược. Sau nhiều vòng áp thuế và trả đũa lẫn nhau, cả hai bên đều đã nhận thấy giới hạn của chiến lược gây sức ép kinh tế đơn phương. Mặc dù Mỹ vẫn duy trì các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với công nghệ bán dẫn và thiết bị sản xuất chip tiên tiến, song Washington cũng phải đối mặt với thực tế rằng Trung Quốc đang nắm giữ vị trí gần như thống trị trong chuỗi cung ứng đất hiếm và khoáng sản quan trọng.

Hiện Trung Quốc chiếm phần lớn năng lực khai thác, chế biến và sản xuất nam châm đất hiếm toàn cầu - các thành phần thiết yếu đối với ngành quốc phòng, xe điện, năng lượng tái tạo và công nghệ cao. Điều này tạo cho Bắc Kinh một công cụ mặc cả hiệu quả trong các cuộc đàm phán với Mỹ. Những hạn chế xuất khẩu mà Trung Quốc áp dụng thời gian qua đã cho thấy mức độ phụ thuộc đáng kể của phương Tây đối với nguồn cung khoáng sản chiến lược từ nước này.

Ở chiều ngược lại, Mỹ vẫn giữ ưu thế trong các công nghệ lõi như bán dẫn tiên tiến, trí tuệ nhân tạo, phần mềm công nghiệp và hệ sinh thái tài chính quốc tế. Vì vậy, thay vì hướng tới “tách rời hoàn toàn”, hai bên đang dần chuyển sang mô hình cạnh tranh có kiểm soát, trong đó mỗi bên tìm cách duy trì lợi thế chiến lược nhưng tránh gây tổn hại vượt ngưỡng chịu đựng của đối phương.

Các cuộc thảo luận tại Bắc Kinh nhiều khả năng sẽ tập trung vào việc kéo dài trạng thái “ngừng chiến thương mại” đã được thiết lập trước đó. Những thỏa thuận dự kiến đạt được có thể bao gồm mở rộng nhập khẩu nông sản Mỹ, khôi phục một số dòng chảy thương mại công nghệ dân dụng, cũng như thiết lập các cơ chế đối thoại mới về đầu tư và thương mại song phương. Tuy nhiên, khả năng đạt được một thỏa thuận thương mại toàn diện là khá thấp, bởi những bất đồng mang tính cấu trúc giữa hai nền kinh tế vẫn chưa được giải quyết.

Cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung ngày càng gay gắt, nhất là trong lĩnh vực công nghệ lõi. Ảnh: Getty Images

Giới hạn của hợp tác Mỹ - Trung

Ngoài kinh tế, hội nghị thượng đỉnh còn diễn ra dưới tác động mạnh của các biến động địa chính trị, đặc biệt là xung đột Iran và nguy cơ bất ổn tại Trung Đông. Đây được xem là phép thử quan trọng đối với khả năng phối hợp giữa Mỹ và Trung Quốc trong xử lý các khủng hoảng quốc tế.

Washington mong muốn Bắc Kinh sử dụng ảnh hưởng của mình đối với Tehran để hỗ trợ các nỗ lực giảm leo thang và bảo đảm an ninh hàng hải tại eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng có ý nghĩa sống còn đối với kinh tế toàn cầu. Với tư cách là một trong những khách hàng mua dầu lớn của Iran, Trung Quốc có lợi ích trực tiếp trong việc duy trì dòng chảy năng lượng ổn định và ngăn chặn nguy cơ giá dầu leo thang kéo dài.

Tuy nhiên, Bắc Kinh nhiều khả năng sẽ tránh xuất hiện như một bên đứng về phía Washington trong cuộc khủng hoảng này. Trung Quốc từ lâu duy trì cách tiếp cận ưu tiên cân bằng lợi ích, phản đối các biện pháp trừng phạt đơn phương và nhấn mạnh giải pháp ngoại giao. Vì vậy, nếu có tham gia thúc đẩy đối thoại, Bắc Kinh cũng sẽ tìm cách bảo đảm rằng vai trò của mình được nhìn nhận như một trung gian độc lập thay vì một đối tác hỗ trợ chiến lược cho Mỹ.

Đây cũng là điểm cho thấy giới hạn của hợp tác Mỹ - Trung trong bối cảnh hiện nay. Hai bên có thể phối hợp ở một số vấn đề cụ thể khi lợi ích giao thoa, nhưng sự thiếu hụt lòng tin chiến lược khiến khả năng hình thành một cơ chế hợp tác sâu rộng là rất khó xảy ra. Ngay cả trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo hay kiểm soát rủi ro quân sự, các cuộc đối thoại dự kiến chủ yếu nhằm thiết lập “lan can an toàn” để tránh hiểu lầm hoặc leo thang ngoài ý muốn.

Một nội dung khác được giới quan sát chú ý là cuộc xung đột Nga - Ukraine. Mỹ được cho là tiếp tục gây áp lực lên Trung Quốc về các hoạt động mà Washington cho rằng đang hỗ trợ năng lực công nghiệp quốc phòng của Moscow. Trong khi đó, Bắc Kinh vẫn duy trì quan điểm phản đối các biện pháp trừng phạt đơn phương và khẳng định hợp tác với Nga không nhằm vào bên thứ ba.

Đối với khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Trung được theo dõi sát sao không chỉ bởi các kết quả cụ thể, mà còn bởi thông điệp chiến lược mà hai cường quốc phát đi. Nhiều quốc gia trong khu vực mong muốn quan hệ Mỹ - Trung duy trì ở mức đủ ổn định để tránh nguy cơ đối đầu trực tiếp, đồng thời không phát triển thành một cơ chế “thỏa hiệp quyền lực” khiến lợi ích của các nước nhỏ bị gạt ra ngoài.

Đông Nam Á đặc biệt quan tâm tới tác động của hội nghị đối với thương mại, đầu tư và chuỗi cung ứng khu vực. Những năm gần đây, cạnh tranh Mỹ - Trung đã thúc đẩy làn sóng dịch chuyển sản xuất và tái cấu trúc chuỗi cung ứng sang nhiều nền kinh tế ASEAN. Vì vậy, khu vực này vừa hưởng lợi từ cạnh tranh kinh tế giữa hai cường quốc, vừa phải đối mặt với sức ép ngày càng lớn trong việc cân bằng quan hệ chiến lược.

Như vậy, hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Trung tại Bắc Kinh khó tạo ra bước ngoặt lớn, nhưng vẫn có ý nghĩa trong việc duy trì đối thoại, giảm nguy cơ leo thang và kiểm soát cạnh tranh giữa hai cường quốc. Dù có thể đạt được một số thỏa thuận mang tính ổn định tạm thời về thương mại và quản lý khủng hoảng, các bất đồng cốt lõi về công nghệ, chuỗi cung ứng và ảnh hưởng chiến lược toàn cầu vẫn sẽ tiếp tục kéo dài. Vì vậy, quan hệ Mỹ - Trung thời gian tới nhiều khả năng vẫn đan xen giữa hợp tác và cạnh tranh, với trạng thái ổn định mang tính tương đối và dễ biến động.