Quản lý bay Việt Nam chủ động rút kinh nghiệm từ sự cố hàng không tại Mỹ

Ảnh minh họa: X/@FAANews (tài khoản X của Cơ quan Hàng không Liên bang Mỹ)

Vào chiều 13/11 (giờ Mỹ), Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) phải ban hành lệnh dừng cất cánh trên toàn quốc do hệ thống radar và liên lạc tại các cơ sở kiểm soát không lưu hoạt động không ổn định.

Theo Bộ trưởng Giao thông Vận tải Mỹ Sean Duffy, sự cố bắt đầu vào khoảng 15h36 (giờ miền Đông Mỹ). Đến 15h54, FAA quyết định dừng cất cánh trên toàn quốc để bảo đảm an toàn, trong khi khoảng 3.500 tàu bay đang hoạt động trên bầu trời.

Nguyên nhân sơ bộ được xác định liên quan đến hạ tầng viễn thông và các bộ định tuyến bị quá tải, dẫn đến dữ liệu radar, liên lạc không nhất quán. Nhà chức trách Mỹ cho biết chưa có dấu hiệu tấn công mạng hoặc phá hoại và tiếp tục điều tra nguyên nhân cụ thể.

FAA từng bước khôi phục hoạt động từ khoảng 18h và dỡ bỏ lệnh dừng cất cánh toàn quốc lúc 20h15 cùng ngày. Sự cố khiến hàng nghìn chuyến bay bị hủy, chậm và ảnh hưởng đến hoạt động của nhiều sân bay tại Mỹ.

Rà soát hệ thống dự phòng, nâng cao khả năng ứng phó sự cố

Theo Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam (VATM), sự cố tại Mỹ cho thấy yêu cầu bảo đảm độ tin cậy của hệ thống thông tin, dẫn đường, giám sát hàng không, nhất là trong giai đoạn chuyển đổi từ công nghệ cũ sang công nghệ số.

Trên cơ sở đó, VATM đã chủ động rà soát, đối chiếu bài học từ sự cố với thực tiễn vận hành tại Việt Nam, tập trung vào bốn nhóm giải pháp gồm hạ tầng thông tin - kỹ thuật, quản trị an toàn và điều tiết luồng không lưu, an ninh mạng và chuyển đổi số.

Đối với hạ tầng thông tin, VATM xác định hệ thống dự phòng phải có tính độc lập thực chất. Đường truyền chính và đường truyền dự phòng cần hạn chế sử dụng chung tuyến cáp, thiết bị chuyển mạch hoặc cùng một thế hệ công nghệ để tránh nguy cơ gián đoạn đồng thời.

Hiện VATM đang triển khai phương án dự phòng nhiều lớp cho hệ thống thông tin, dẫn đường, giám sát (CNS), kết hợp mạng cáp quang và mạng vệ tinh VSAT dùng riêng. Đơn vị cũng định kỳ rà soát tính độc lập của tuyến truyền dẫn, thiết bị và nhà cung cấp dịch vụ.

Về hạ tầng kỹ thuật, VATM đã đầu tư thay thế 10 hệ thống radar thế hệ mới và nâng cấp Trung tâm Kiểm soát đường dài (ACC) Hồ Chí Minh sau hơn 20 năm khai thác.

Cùng với đó, Tổng công ty đang kiểm soát tiến độ chuyển đổi hệ thống quản lý không lưu từ EuroCat-X sang ManagAir và đầu tư thay thế hệ thống tại ACC Hà Nội trong giai đoạn 2025 - 2030.

Kíp trực tại Trung tâm Kiểm soát đường dài Hồ Chí Minh. Ảnh: VATM

Tại Cảng hàng không quốc tế Long Thành, VATM đã hoàn thành bay hiệu chuẩn hệ thống radar, ADS-B và đưa vào vận hành các hệ thống thông tin khí tượng, thông báo tự động D-ATIS, AWOS thế hệ mới.

VATM cũng đang hợp tác nghiên cứu giải pháp giám sát ADS-B qua vệ tinh nhằm bổ sung một lớp giám sát độc lập với hạ tầng mặt đất, hạn chế nguy cơ gián đoạn khi xảy ra sự cố.

Đối với công tác quản trị an toàn, Tổng công ty chú trọng kiểm soát rủi ro trong quá trình chuyển đổi công nghệ, đặc biệt khi hệ thống cũ và mới cùng vận hành.

Các đợt cập nhật phần mềm, nâng cấp mạng lưới phải được đánh giá rủi ro, thử nghiệm song song và chuẩn bị phương án khôi phục hệ thống trước đó nếu phát sinh lỗi.

Những yêu cầu này được thực hiện trong khuôn khổ Hệ thống quản lý an toàn (SMS) theo tiêu chuẩn của Tổ chức Hàng không dân dụng quốc tế (ICAO), được VATM vận hành từ năm 2013 và đang tiếp tục nâng cấp.

Rút kinh nghiệm từ tình huống thiết bị tại Mỹ vẫn hoạt động nhưng cung cấp dữ liệu không chính xác, VATM định hướng Trung tâm điều hành mạng số (Digital NOC) giám sát trực tiếp chất lượng dữ liệu, phát hiện sớm tình trạng quá tải mạng và sai lệch dữ liệu radar, thoại.

Việc giám sát nhằm hỗ trợ kíp trực nhận biết bất thường và chủ động chuyển sang phương thức dự phòng khi cần thiết.

Song song với giải pháp kỹ thuật, Trung tâm Quản lý luồng không lưu của VATM duy trì trực 24/7, áp dụng các công cụ điều tiết luồng bay, phân bổ thời gian cất cánh, điều chỉnh đường bay và phối hợp điều hành không lưu xuyên biên giới.

Đơn vị cũng đưa các tình huống mất liên lạc, mất giám sát đồng thời tại nhiều cơ sở vào chương trình diễn tập định kỳ, kết hợp quản lý hiệu suất làm việc và rủi ro mệt mỏi đối với kiểm soát viên không lưu.

Tăng cường an ninh mạng và chuyển đổi số trong điều hành bay

Bên cạnh hạ tầng kỹ thuật và quản trị an toàn, VATM xác định an ninh mạng là một bộ phận của công tác bảo đảm an toàn điều hành bay.

Theo đó, Tổng công ty đang tích hợp quản trị rủi ro an ninh mạng vào Hệ thống quản lý an toàn và duy trì các lớp bảo vệ đối với hệ thống thông tin chuyên ngành hàng không.

Trong đó, các hệ thống điều hành bay trọng yếu được cách ly với Internet, kiểm soát kết nối nội bộ thông qua thiết bị bảo mật chuyên dụng.

VATM cũng phối hợp với các cơ quan chức năng về an ninh mạng để đào tạo, diễn tập phương án ứng phó tấn công mạng và các tình huống có nguy cơ gây gián đoạn điều hành bay.

Đồng thời, đơn vị đang triển khai mô hình Trung tâm Điều hành mạng và An ninh mạng tích hợp (NOC/SOC), hướng tới giám sát hoạt động hệ thống và các nguy cơ an ninh mạng liên tục 24/7.

Kíp trực Kiểm soát không lưu tại Đài Kiểm soát không lưu Nội Bài. Ảnh: VATM

Về chuyển đổi số, theo Chiến lược phát triển Tổng công ty đến năm 2030, tầm nhìn năm 2045, VATM đang triển khai 10 chương trình, đề án trọng điểm trong giai đoạn 2026 - 2030, hướng tới mô hình quản lý luồng không lưu dựa trên dữ liệu.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là xây dựng Hệ thống quản lý thông tin diện rộng (SWIM), kết hợp cơ chế trao đổi dữ liệu chuyến bay (FF-ICE), nhằm tăng cường chia sẻ và khai thác thông tin phục vụ điều hành không lưu.

Cùng với đó là chương trình thoại kiểm soát không lưu trên nền IP (VoIP-ATC), phát triển Trung tâm điều hành mạng số và các hệ thống hỗ trợ phối hợp ra quyết định tại sân bay.

VATM cũng nghiên cứu ứng dụng công nghệ vào quản lý luồng không lưu, số hóa thông tin hàng không, khí tượng, phát triển đài kiểm soát không lưu từ xa và hệ thống mô phỏng phục vụ đào tạo.

Đối với trí tuệ nhân tạo (AI), Tổng công ty định hướng ứng dụng trong bảo trì dự báo, quản lý luồng không lưu và hỗ trợ ra quyết định.

Các giải pháp công nghệ mới sẽ được triển khai theo từng bước, thử nghiệm song song với hệ thống hiện hữu và đánh giá an toàn trước khi đưa vào áp dụng rộng rãi.

Theo VATM, việc kết hợp hệ thống dự phòng độc lập, quản trị rủi ro, bảo vệ an ninh mạng và chuyển đổi số là cơ sở để nâng cao khả năng ứng phó với sự cố, duy trì hoạt động điều hành bay an toàn, liên tục tại các vùng trời và vùng thông báo bay được giao quản lý.