Quản lý cây xanh Thủ đô: Từ chỉnh trang cảnh quan đến thích ứng biến đổi khí hậu

Hoàn thiện thể chế, phát triển hệ thống cây xanh đồng bộ tại Thủ đô

Yêu cầu quản lý cây xanh theo hướng tổng hợp đã được cụ thể hóa trong hệ thống pháp luật hiện hành. Cụ thể, Nghị định 258/2025/NĐ-CP ngày 9/10/2025 của Chính phủ về quản lý công viên, cây xanh, mặt nước đã đặt cây xanh trong mối liên hệ với công viên, mặt nước và hệ thống hạ tầng đô thị. Theo Điều 22, việc trồng, phát triển cây xanh sử dụng công cộng phải tuân thủ quy hoạch, thiết kế đô thị và các phương án được phê duyệt; đồng thời ưu tiên cây bản địa, cây có tác động tích cực về môi trường, sinh thái. Điều 26 quy định cây xanh sử dụng công cộng được lựa chọn trồng phải đáp ứng: Không có bộ phận chứa độc tố gây nguy hiểm cho con người; Không thuộc danh mục loài ngoại lai xâm hại hoặc có nguy cơ xâm hại theo quy định của pháp luật về đa dạng sinh học; Phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng của địa phương.

Như vậy, lựa chọn cây xanh không đơn thuần là quyết định về thẩm mỹ mà còn phải đáp ứng các yêu cầu pháp lý liên quan đến an toàn, môi trường và điều kiện sinh thái. Đặc biệt, Nghị định 258/2025/NĐ-CP cũng yêu cầu phải thông báo cho đơn vị quản lý và đại diện tổ chức tự quản cộng đồng dân cư trước khi triển khai chặt hạ, dịch chuyển cây để thông tin đến người dân. Đây là cơ sở quan trọng nhằm tăng tính minh bạch, trách nhiệm giải trình trong quản lý cây xanh công cộng.

Quyết định số 143/2026/QĐ-UBND ngày 12/10/2026 về việc ban hành quy định quản lý công viên, cây xanh, mặt nước trên địa bàn TP Hà Nội, chính thức có hiệu lực thi hành kể từ ngày 22/10/2026, đã xác định rõ các nguyên tắc quản lý, phân cấp quản lý đối với cây xanh đô thị. Bên cạnh các quy định về đầu tư, phát triển và chăm sóc cây xanh đô thị, quy định mới yêu cầu các dự án phát triển đô thị bảo đảm chỉ tiêu diện tích, mật độ đất cây xanh theo quy hoạch được duyệt. Khi cải tạo vỉa hè, mở rộng đường hoặc thi công các công trình có liên quan đến cây xanh, chủ đầu tư phải xây dựng phương án xử lý cây hiện hữu, hạn chế tối đa việc chặt hạ, dịch chuyển và chặt rễ cây.

Cùng với đó, Đề án “Quản lý phát triển hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa, mặt nước” vừa được UBND TP Hà Nội phê duyệt, cũng xác định cây xanh là một phần hạ tầng sinh thái thiết yếu, giữ vai trò cốt lõi trong cấu trúc đô thị. Hà Nội hướng tới tổ chức mạng lưới không gian xanh đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm, kết nối cây xanh đường phố với hệ thống sông, hồ, hành lang sinh thái, vành đai xanh, không gian công cộng; gắn với Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm.

Đáng chú ý, Đề án định hướng tổ chức hệ thống cây xanh đường phố theo sáu nhóm tuyến đặc trưng, gắn với chức năng sử dụng, điều kiện không gian và giá trị lịch sử, văn hóa của từng khu vực.

Từ chỉnh trang cảnh quan đến hạ tầng thích ứng biến đổi khí hậu

Những định hướng, quy định trên cho thấy sự quan tâm của các cấp chính quyền đối với công tác quản lý, bảo vệ và phát triển cây xanh đô thị, hướng tới xây dựng không gian xanh đồng bộ, bền vững. Tuy nhiên, trước những tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu, vai trò của cây xanh không chỉ dừng lại ở việc tạo cảnh quan hay bảo đảm sự hài hòa với kiến trúc đô thị. Về phương diện môi trường, cây xanh còn góp phần điều hòa vi khí hậu, giảm hiệu ứng đảo nhiệt, cải thiện chất lượng không khí, tăng khả năng thấm nước và hạn chế dòng chảy bề mặt. Đây là những chức năng đặc biệt quan trọng đối với các đô thị đang chịu áp lực từ quá trình bê tông hóa và các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Thực tế, yêu cầu phát triển không gian xanh tại các đô thị lớn vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Theo thông tin từ Cục Viễn thám quốc gia (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nghiên cứu về giám sát không gian xanh đô thị phục vụ phát triển thích ứng khí hậu tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh giai đoạn 2016 - 2024, được giới thiệu vào tháng 5/2026, cho thấy tốc độ đô thị hóa nhanh đang gia tăng áp lực lên quỹ đất cây xanh, đặc biệt tại những khu vực nội đô có mật độ dân cư cao. Mặc dù Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 9257:2012 đã đề cập chỉ tiêu diện tích cây xanh đối với đô thị đặc biệt từ 12 - 15m²/người, kết quả nghiên cứu cho thấy sự phân bố không gian xanh còn chênh lệch đáng kể giữa khu vực trung tâm và vùng ven, trong đó nhiều địa bàn nội đô có diện tích xanh bình quân đầu người rất thấp.

Từ thực tiễn này, yêu cầu đặt ra đối với quản lý cây xanh đô thị không chỉ là gia tăng diện tích hay bảo đảm các chỉ tiêu quy hoạch, mà còn phải chú trọng chất lượng, khả năng thích ứng và phân bố không gian xanh hợp lý, nhất là tại những khu vực đông dân cư, mật độ xây dựng cao. Dưới góc độ chính sách và pháp luật, cây xanh cần được xác định là một thành phần thiết yếu của hạ tầng thích ứng khí hậu, được quản lý đồng bộ với quy hoạch sử dụng đất, giao thông, thoát nước và phát triển không gian đô thị, qua đó góp phần nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu và chất lượng sống của người dân.