Quản lý Nhà nước về năng lượng nguyên tử: Thách thức và giải pháp

Hoàn thiện hành lang pháp lý

Năng lượng nguyên tử không chỉ gắn với điện hạt nhân mà còn được ứng dụng ngày càng rộng trong y tế, công nghiệp, nông nghiệp, nghiên cứu khoa học và nhiều lĩnh vực kinh tế - xã hội.

Điều đó đặt công tác quản lý Nhà nước trước yêu cầu vừa tạo điều kiện cho ứng dụng năng lượng nguyên tử phát triển, vừa bảo đảm an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân và an ninh hạt nhân trong toàn bộ vòng đời của các hoạt động có liên quan.

Thời gian qua, nhiều văn bản pháp luật trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử đã được ban hành. Cụ thể, Quốc hội đã thông qua Luật Năng lượng nguyên tử số 94/2025/QH15 ngày 27/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, thiết lập hành lang pháp lý đầy đủ về phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử, bảo đảm an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân và an ninh hạt nhân, phù hợp với thông lệ quốc tế, đặc biệt là các khuyến nghị của Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA).

Chính phủ cũng đã ban hành các nghị định hướng dẫn Luật, trong đó: Nghị định số 331/2025/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Năng lượng nguyên tử về phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử;

Nghị định số 332/2025/NĐ-CP quy định chi tiết và biện pháp thi hành một số điều của Luật Năng lượng nguyên tử về bảo đảm an toàn bức xạ, an toàn, an ninh, thanh sát hạt nhân, thông báo, khai báo, cấp phép, thanh tra, kiểm tra về an toàn bức xạ và hạt nhân, ứng phó sự cố bức xạ, sự cố hạt nhân và bồi thường thiệt hại hạt nhân;

Nghị định số 316/2025/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Năng lượng nguyên tử về nhà máy điện hạt nhân, lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu…

Các nghị định đều có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, sẽ là nền tảng pháp lý quan trọng góp phần tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong triển khai các dự án liên quan hạt nhân tại Việt Nam trong thời gian tới.

Cần hình thành đội ngũ nhân lực trình độ cao trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.

Tại Hội nghị Pháp quy hạt nhân toàn quốc lần thứ VII diễn ra ngày 30-31/7 tại Quảng Ninh, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh, hiện nay, công nghệ hạt nhân ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong đời sống xã hội, không chỉ trong xạ trị, chẩn đoán mà còn trong nghiên cứu, điều chế thuốc phục vụ điều trị các bệnh nan y.

Công nghệ hạt nhân cũng được ứng dụng trong lĩnh vực nông nghiệp, nhất là trong nghiên cứu giống và bảo quản nông sản sau thu hoạch.

Theo Bộ trưởng, hệ thống pháp luật về năng lượng nguyên tử đang được tiếp tục hoàn thiện nhằm triển khai Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025 và Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050.

Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ nêu rõ, Việt Nam triển khai chương trình điện hạt nhân và phát triển các ứng dụng năng lượng nguyên tử là một nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược lâu dài, liên quan trực tiếp đến an ninh năng lượng, năng lực khoa học và công nghệ, chất lượng tăng trưởng và vị thế quốc gia.

Để thực hiện thành công nhiệm vụ này, chúng ta cần một tầm nhìn dài hạn, một hệ thống pháp luật đồng bộ, một cơ quan pháp quy mạnh, một đội ngũ chuyên gia có năng lực và một nền văn hóa an toàn được hình thành vững chắc trong mọi cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan.

Thách thức từ yêu cầu thực tiễn

Một trong những yêu cầu lớn đối với quản lý Nhà nước về năng lượng nguyên tử là phải theo kịp tốc độ phát triển của khoa học, công nghệ. Đặc biệt, khi Việt Nam từng bước chuẩn bị các điều kiện cho việc phát triển điện hạt nhân, cơ quan quản lý phải có đủ năng lực đánh giá an toàn, giám sát toàn bộ vòng đời cơ sở hạt nhân.

Cùng với đó là bài toán về nguồn nhân lực chuyên sâu. Nhu cầu nhân lực hiện nay không chỉ phục vụ vận hành nhà máy điện hạt nhân mà còn trải rộng ở nhiều lĩnh vực như quản lý Nhà nước, cơ quan pháp quy, an toàn và an ninh hạt nhân, nghiên cứu - phát triển, hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo, y học hạt nhân, công nghệ bức xạ, quản lý chất thải phóng xạ, ứng phó sự cố, quan trắc môi trường, công nghiệp và nông nghiệp.

Nhận định về vấn đề này, TS. Phan Đăng Phong, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cơ khí (Bộ Công Thương), cho rằng, nguồn nhân lực có vai trò then chốt cho sự thành công của chương trình phát triển điện hạt nhân quốc gia. Do đó, việc phát triển nguồn nhân lực điện hạt nhân đáp ứng yêu cầu về số lượng và chất lượng rất cần thiết.

“Các trường cần tăng cường “bắt tay” hợp tác, liên kết trong đào tạo nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho các dự án điện hạt nhân”, TS. Phan Đăng Phong nói.

Việt Nam đã đặt mục tiêu đến năm 2030, phát triển đội ngũ khoảng 2.000 nhân lực quản lý Nhà nước, nghiên cứu - triển khai và hỗ trợ kỹ thuật phục vụ phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử, bảo đảm an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân, an ninh hạt nhân; bổ sung 120 giảng viên các chuyên ngành điện hạt nhân; đào tạo, bồi dưỡng và huy động đủ nhân lực phục vụ dự án nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2.

Theo Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (Bộ Khoa học và Công nghệ), với vai trò là cơ quan đầu mối triển khai Đề án, Cục đang phối hợp với các đơn vị liên quan xây dựng kế hoạch tổng thể và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ theo lộ trình, trước mắt tập trung rà soát nhu cầu nhân lực, xây dựng kế hoạch, chương trình nội dung đào tạo cho các lĩnh vực chuyên môn.

Tuy nhiên, việc phát triển đội ngũ giảng viên, chuyên gia trong nước vẫn là thách thức do đặc thù đào tạo chuyên sâu, nguồn chuyên gia còn hạn chế và điều kiện thực hành chưa đáp ứng yêu cầu. Để khắc phục, cần có lộ trình đầu tư dài hạn cùng các cơ chế phù hợp nhằm phát triển và duy trì đội ngũ chuyên gia.

Đồng thời, tiếp tục tăng cường hợp tác với IAEA và các quốc gia có nền công nghiệp hạt nhân phát triển để triển khai các chương trình đào tạo, bồi dưỡng và trao đổi chuyên gia, góp phần chuẩn bị nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển điện hạt nhân và ứng dụng năng lượng nguyên tử trong giai đoạn mới.