'Quê tôi giải phóng' và cảm xúc vỡ òa của một thời lịch sử

Nhạc sĩ Văn Chung thuộc thế hệ nhạc sĩ sáng tác đàn anh của nền âm nhạc Việt Nam. Ông tên thật là Mai Văn Chung, sinh ngày 20/6/1914, quê ở làng Phù Tiên – Hải Hưng, nay thuộc thành phố Hưng Yên, tỉnh Hưng Yên. Nhạc sĩ Văn Chung bước vào con đường âm nhạc bằng tự học; ông vừa chơi đàn mandolin, contrabass cho tiệm nhảy, vừa viết nhạc.

Năm 1935, ông đã viết bản nhạc đầu tay “Tiếng sáo chăn trâu”. Đây cũng là một trong những sáng tác đầu tiên của nền âm nhạc mới Việt Nam. Sau đó là các tác phẩm “Bóng ai qua thềm” (1937), “Bên hồ liễu” (1939), “Hồ xuân và thiếu nữ” (1939). Ngoài ra, ông còn tham gia Đoàn kịch Anh Vũ cùng với những nghệ sĩ nổi tiếng như: Thế Lữ, Song Kim, Phạm Văn Đôn, Nguyễn Xuân Khoát...

Bên cạnh việc sáng tác, Văn Chung còn rủ ba người bạn là nhạc sĩ Lê Yên, Doãn Mẫn thành lập Nhà xuất bản Triceá để xuất bản những tác phẩm âm nhạc của các nhạc sĩ Việt Nam. Nhà xuất bản Triceá đã lần lượt in, quảng bá các tác phẩm: “Vườn xuân”, “Bẽ bàng” của Lê Yên; “Gió thu”, “Biệt ly” của Doãn Mẫn; “Nhớ quê hương” của Phạm Ngữ; “Khúc ca ban chiều”, “Cười trong nắng” của Văn Chung. Không chỉ vậy, nhà xuất bản này còn tổ chức dạy nhạc, bán sách nhạc, tổ chức hòa nhạc và giao lưu với các nhóm nhạc khác.

Ảnh minh họa: Bác sĩ Trần Duy Hưng (đứng), Phó Chủ tịch Ủy ban Quân chính Hà Nội trong đội ngũ tiến về tiếp quản Thủ đô, sáng 10/10/1954

Văn Chung còn là người dựng múa cho vở “Tục lụy” do Thế Lữ chuyển thể từ thơ của Khái Hưng. Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước viết nhạc và nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát dàn dựng. Khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ, ông gia nhập nhóm văn nghệ sĩ lên chiến khu. Văn Chung đã cùng các đoàn dân công hỏa tuyến trải qua bao hiểm nguy, giúp họ giảm bớt căng thẳng bằng cách đàn hát, tâm tình, kể chuyện chiến đấu hết trận đánh này tới chiến dịch khác.

Thời gian này, nhạc sĩ Văn Chung phụ trách các tổ văn nghệ trong quân đội, sau đó chuyển sang Đoàn Văn công Tổng cục Chính trị. Hòa bình lập lại, ông về Bộ Văn hóa; từ năm 1964, ông làm Giám đốc Nhà hát Giao hưởng – Hợp xướng – Nhạc vũ kịch Việt Nam.

Ngôn ngữ âm nhạc của Văn Chung hồn hậu, chất phác, giàu âm điệu dân gian. Ông có nhiều thành công trong các ca khúc ở nhiều mảng đề tài như: Viết về nông thôn kháng chiến, nông thôn xây dựng, tiêu biểu là những ca khúc: “Hò dân cày” (1954), “Gái thôn Đoài, trai thôn Thượng” (1956), “Tính hẹn cùng tình” (1959), “Ba cô gái đảm” (1963), “Lúa cấy thẳng hàng” (1966)… Về miền núi có “Pì noọng ơi”; về đấu tranh thống nhất có “Bài ca trên đường thống nhất”; về quân đội có “Vào Đông Khê”… Hợp xướng 5 chương “Tiếng hát yêu đời” viết về xây dựng chủ nghĩa xã hội. Đặc biệt, ca khúc “Đợi anh về” (thơ Ximonop – Tố Hữu phỏng dịch) là một tác phẩm được nhiều người biết đến trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Ở một số ca khúc phổ thơ như “Ba cô gái đảm” (thơ Phạm Ngọc Cảnh), Văn Chung đã sử dụng những tiếp đệm, hư từ trong chèo và dân ca khá nhuần nhuyễn.

Trong mảng ca khúc của nhạc sĩ Văn Chung, những ca khúc viết cho thiếu nhi chiếm một vị trí đặc biệt quan trọng. Ông đã dành cho các em nhiều tình cảm trìu mến. Nổi bật là những ca khúc: “Lỳ và Sáo”, “Đếm sao”, “Lượn tròn lượn khéo”, “Trăng theo em rước đèn”, “Trăng xinh trăng ngoan”… cùng các kịch hát nhỏ: “Sói xám ăn gì”, “Những đóa hoa xuân”, “Miu vàng của mẹ”… Đó là những sáng tác theo khúc thức đơn giản, gọn gàng, dễ nhớ, dễ thuộc nên các em rất yêu thích. Không phải ngẫu nhiên Văn Chung được coi là “người anh thân thiết của nhiều thế hệ thiếu nhi”.

Ca khúc “Đếm sao” là một ca khúc có hoàn cảnh ra đời đặc biệt. Đó là vào một đêm chống giặc càn, nằm giữa trời sao, ông vừa xót thương con gái nhỏ mới mất, vừa nhớ ngày nào còn dạy con đếm sao… Trong nỗi đau mất con, một giai điệu sáng trong với ca từ thật hồn nhiên đã hình thành: “Một ông sao sáng, hai ông sáng sao…”.

Thử sức trong mảng khí nhạc, Văn Chung cũng để lại nhiều tác phẩm nhạc không lời như: “Tiếng sáo quê hương” viết cho flute, “Hương lúa” viết cho piano… Ngoài ra, ông còn viết nhạc cho kịch thơ “Lam Sơn tụ nghĩa” (kịch bản Nguyễn Xuân Trâm), nhạc cho múa nón, nhạc cho các bộ phim “Vườn cam”, “Cung đường Trường Sơn”.

Năm 2002, tham gia mục “Bạn yêu nhạc bình nhạc” của chương trình ca nhạc theo yêu cầu, thính giả Phạm Chư ở Tràng Thân – Diễn Phúc – Diễn Châu – Nghệ An đã gửi cảm nhận về bài hát “Quê tôi giải phóng” của nhạc sĩ Văn Chung: “Nếu như: Làng tôi, như một bản sử thi ghi lại cuộc kháng chiến trường kỳ của nhân dân ta thì ca khúc: Quê tôi giải phóng, lại ghi lại thời khắc của ngày giành độc lập. Toàn bài hát như một bức tranh cổ động có đủ âm thanh, màu sắc, không khí tưng bừng ngày hội lớn của đất nước khi mới được giải phóng khỏi ách xâm lược sau bao năm kháng chiến”.

Theo thính giả Phạm Chư: “Lời ca trong ca khúc đã cho chúng ta biết về cảnh sinh hoạt sau ngày giải phóng. Đó là cảnh: hoan hô, hò hét cho thỏa thích… cảnh trẻ đi học ban ngày… chồng cày vợ cấy thỏa chí từ đây… Đó là nỗi khát khao hòa bình của dân ta, những hạnh phúc tưởng rất bình thường nhưng đã không thể có được khi chiến tranh”. Kết thúc bài cảm nhận, ông viết: “Quê tôi giải phóng, mới nghe có vẻ như một tác phẩm cổ động, nhưng đầy tính nghệ thuật với nhạc điệu vui tươi, rộn rã, nhộn nhịp phù hợp với nội dung. Vì vậy, tôi tin rằng hôm nay hay sau này, bài hát vẫn luôn có sức thuyết phục với các thế hệ, giúp họ hiểu được sự hy sinh gian khó của những lớp người đi trước để có được hạnh phúc thanh bình hôm nay”.

Năm 1951, nhạc sĩ Văn Chung được tặng thưởng Huân chương Chiến sĩ hạng Ba vì thành tích sáng tác và biểu diễn phục vụ Chiến dịch Biên giới và Vĩnh Phúc. Ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật năm 2007 và Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật năm 2012.

Ánh Quyên/VOV.VN