Chùa Phúc Chỉ: Di sản của vị vương gia gắn bó với dân

Chùa Phúc Chỉ hiện nay.

Từ đôi tay khai phá của Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật đến những ngày rực lửa kháng chiến chống Pháp, ngôi chùa đã trở thành sợi dây kết nối linh thiêng giữa quá khứ và hiện tại, là nơi lưu giữ những bài học lịch sử vô giá về lòng yêu nước, ý chí quật cường của người dân nơi đây.

Vai trò đặc biệt trong lịch sử kháng chiến

Chùa Phúc Chỉ được xây dựng từ thời Trần và đại trùng tu vào thế kỷ XIX. Kiến trúc gồm tiền đường 7 gian và 3 tòa điện phía sau, phối thờ theo lối “tiền Phật, hậu Thánh” (nghĩa là trước thờ Phật, sau thờ đức Thánh), gắn với tên tuổi Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật - người có công khai phá vùng đất Phúc Chỉ và lập nên ngôi chùa này.

Tương truyền, những năm cuối đời, Chiêu Văn Vương thường đi du ngoạn khắp nơi để ngắm nhìn cảnh đẹp quê hương. Khi đến vùng đất Phúc Chỉ, ông cảm nhận được địa thế tuyệt vời cùng sự thuần hậu của người dân nơi đây. Ông đã cho dựng nhà ở, đồng thời mời gọi nhiều người từ nơi khác đến cư trú, từ vài chục nhà ban đầu, chỉ trong vài năm dân cư đã phát triển lên hơn bốn mươi nhà, tạo nên một cộng đồng đông vui.

Không chỉ khai khẩn, Chiêu Văn Vương còn mở chợ, xây cầu, dạy dân đắp hồ chứa nước để phòng hạn hán, khơi thông dòng chảy chống úng lụt. Ông đặt nơi cư trú của mình tại trang Lâm Trại và khi cuộc sống đã ổn định, ông cho xây dựng ngôi chùa thờ Phật, đồng thời tự mình làm sư trụ trì, chính là chùa Phúc Chỉ ngày nay.

Không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, chùa Phúc Chỉ còn mang dấu ấn đặc biệt trong lịch sử cách mạng Việt Nam. Vào cuối năm 1929, Chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng ở Nghĩa Hưng (thuộc tỉnh Nam Định cũ) được thành lập tại đây với 13 đảng viên đầu tiên. Cũng tại nơi đây đã diễn ra hội nghị thôn bộ nhằm củng cố vai trò lãnh đạo của các chi bộ nông thôn hai tỉnh Nam Định và Ninh Bình (nay là tỉnh Ninh Bình).

Dưới sự lãnh đạo của chi bộ, các phong trào đấu tranh bùng nổ, lan rộng trong quần chúng, hướng tới mục tiêu chống đế quốc, phong kiến và đòi quyền lợi cho người dân. Không chỉ tham gia biểu tình, nhân dân Phúc Chỉ còn tích cực nuôi giấu, bảo vệ cán bộ cách mạng, góp phần giữ vững phong trào cách mạng tại địa phương.

“Người dân chúng tôi luôn nhớ rằng chính ngôi chùa này đã chở che cho cách mạng. Các cụ ngày xưa cất giấu tài liệu, làm trạm liên lạc, góp phần làm nên chiến thắng”, ông Trần Văn Hòa (82 tuổi, xã Vạn Thắng) xúc động kể lại.

Chùa Phúc Chỉ, nơi giáo dục truyền thống và lịch sử cách mạng. (Ảnh chụp trước khi tu bổ vào năm 2023).

Lan tỏa giá trị văn hóa và tinh thần yêu nước

Năm 1999, chùa Phúc Chỉ chính thức được công nhận là Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp quốc gia, đánh dấu sự ghi nhận cho những giá trị to lớn về lịch sử, văn hóa và cách mạng mà ngôi chùa mang lưu dấu. Từ đó đến nay, chính quyền địa phương và người dân đã chung tay bảo vệ, tôn tạo chùa, thành lập Ban quản lý di tích, xây dựng nội quy hoạt động, khoanh vùng bảo vệ và thực hiện các công trình phụ trợ.

Năm 2014, với sự đóng góp kinh phí của nhân dân và con em xa quê, nhiều hạng mục mới đã được xây dựng như nhà thờ Tổ, đặt tượng Bồ Tát, sân nền, tiểu cảnh… Đặc biệt, năm 2023, chùa được trùng tu toàn diện, nổi bật với tháp Cửu Phẩm cao hơn 10 mét - biểu tượng tâm linh ngay tại cổng vào di tích.

Tiền đường chùa Phúc Chỉ gồm 7 gian đã được tu bổ, nâng cấp nhiều hạng mục.

Một gian thờ tự trong chùa.

Tháp Cửu Phẩm cao hơn 10m tại chùa. Ảnh: Vân Anh

Chùa Phúc Chỉ ngày nay không chỉ là nơi thờ tự, mà còn là điểm đến giáo dục truyền thống. Nhiều trường học trên địa bàn đã tổ chức các hoạt động ngoại khóa, đưa học sinh tới tham quan, nghe kể chuyện lịch sử và hiểu thêm về những đóng góp của quê hương trong công cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc.

Bà Cù Thị Trinh Loan, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Yên Chính (Phong Doanh, Ninh Bình) cho biết: “Khi nhà trường đưa học sinh tới tham quan, tìm hiểu về lịch sử ngôi chùa, các em không chỉ biết thêm về kiến trúc cổ mà còn được truyền cảm hứng từ tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc của các thế hệ cha anh. Đây là những trải nghiệm lý thú, là cách học bài học lịch sử sống động nhất mà sách vở không thể truyền tải hết được”.

Bà Lê Thị Mai, một người dân trong vùng, chia sẻ thêm: “Chúng tôi tự hào vì Phúc Chỉ không chỉ có chùa đẹp, linh thiêng mà còn là nơi chứa đựng lịch sử của bao thế hệ đã hy sinh thầm lặng vì độc lập, tự do của đất nước”.

Chùa Phúc Chỉ không chỉ là minh chứng sống động cho lịch sử hào hùng của vùng đất Ninh Bình mà còn là biểu tượng của lòng kiên trung, tinh thần đoàn kết và ý chí đấu tranh bất khuất của người dân nơi đây. Việc gìn giữ và phát huy giá trị di tích không chỉ giúp lưu giữ ký ức quý báu của quá khứ mà còn truyền cảm hứng sâu sắc cho thế hệ hôm nay và mai sau.

Vân Anh