Quốc đảo từng giàu thứ hai thế giới giờ trả giá vì 'vàng trắng' cạn kiệt

Giữa Thái Bình Dương, cách Australia khoảng 4.000km về phía Đông Bắc, tồn tại một quốc đảo nhỏ bé với diện tích chỉ 21km2. Đó là Nauru, quốc gia vừa chính thức đổi tên thành Cộng hòa Naoero.

Với khoảng 11.000 dân, Nauru là một trong những quốc gia nhỏ nhất thế giới. Nhưng ít ai biết rằng, vào những năm 1970, hòn đảo từng là một trong những quốc gia giàu nhất hành tinh.

Kho báu từ phân chim

Nguồn gốc của sự giàu có đến từ một thứ tưởng chừng như vô giá trị: phân chim biển. Trải qua hàng nghìn năm, phân chim tích tụ trên đảo đã tạo thành lớp quặng phosphate - nguyên liệu quan trọng để sản xuất phân bón nông nghiệp.

Nauru giàu nhờ nguồn phosphate khổng lồ, biến quốc đảo nhỏ bé ở Thái Bình Dương thành một trong những nền kinh tế giàu nhất thế giới vào thập niên 1970. Ảnh: The Guardian

Sau khi giành độc lập vào năm 1968, Nauru nắm toàn quyền khai thác "kho báu" này. “Cơn sốt phosphate” bắt đầu. 

Khi giá phosphate tăng vọt vào những năm 1970, GDP bình quân đầu người của Nauru được ước tính khoảng 50.000 USD, đứng thứ hai thế giới, chỉ sau Saudi Arabia.

Sự giàu có hiện hữu rõ ràng. Người dân Nauru sống trong một "thiên đường không tưởng": không thuế, y tế miễn phí, giáo dục miễn phí. Những chiếc xe hơi sang trọng như Lamborghini, Ferrari, Cadillac tràn ngập các con đường. 

Thậm chí, báo chí từng đưa tin về một cảnh sát trưởng mua Lamborghini dù không thể ngồi vừa ghế lái. Chính phủ Nauru còn sở hữu tòa nhà Nauru House trên phố Collins, từng là tòa nhà cao nhất Melbourne của Australia.

Tuy nhiên, sự bùng nổ này che giấu một thực tế đáng lo ngại: nguồn phosphate là tài nguyên có hạn. Quá trình hình thành phosphate mất hàng nghìn năm, nhưng Nauru đã khai thác cạn kiệt chỉ trong vài thập kỷ.

Khi ‘vàng trắng’ biến mất

Khi nguồn phosphate bắt đầu cạn kiệt vào cuối thập niên 1980, nền kinh tế Nauru "rơi tự do". Đến giữa thập niên 1990, quốc đảo này rơi vào khủng hoảng tài chính trầm trọng.

Hệ quả để lại còn nghiêm trọng hơn. Hơn một thế kỷ khai thác lộ thiên đã phá hủy khoảng 80% diện tích đất liền, biến khu vực trung tâm thành vùng đất cằn cỗi, nham nhở như "bề mặt mặt trăng". 

Phần lớn lớp phosphate giàu có hình thành qua hàng nghìn năm đã bị khai thác trong vài thập kỷ. Phần đất còn lại chỉ là dải đất hẹp ven biển, người dân đang bị đe dọa bởi nước biển dâng do biến đổi khí hậu.

Giờ đây, khi nguồn tài nguyên cạn kiệt, khu vực trung tâm Nauru chỉ còn là một vùng đất nham nhở, cằn cỗi. Ảnh: Ibtimes

Nauru từng lập Quỹ tín thác Nauru Phosphate Royalties Trust, quỹ tài sản quốc gia được kỳ vọng sẽ đảm bảo tương lai sau khi phosphate cạn kiệt. Quỹ này từng đạt 1 tỷ USD, nhưng phần lớn tài sản của quỹ sau đó bị hao hụt nghiêm trọng do các khoản đầu tư rủi ro và hạn chế trong quản lý.

Một trong những thương vụ đầu tư gây chú ý là chính phủ Nauru từng chi 7 triệu USD để đầu tư cho một vở nhạc kịch tại London năm 1993, nhưng thất bại và nhanh chóng đóng cửa chỉ sau một tháng.

Nỗ lực sinh tồn

Khi nguồn phosphate cạn kiệt, Nauru buộc phải tìm kiếm các nguồn thu nhập thay thế. Trong những năm 1990 và 2000, quốc đảo này từng bị cáo buộc là thiên đường trốn thuế và rửa tiền, với các chương trình bán hộ chiếu cho người nước ngoài bị chỉ trích là thiếu minh bạch. 

Dưới áp lực từ Mỹ và các tổ chức tài chính quốc tế, Nauru đã chấm dứt các hoạt động này vào những năm 2000.

Sau khi phosphate cạn kiệt, Nauru tìm kiếm các nguồn thu nhập thay thế. Quốc đảo này hợp tác với Australia trong việc tiếp nhận người di cư - nguồn thu từng đóng góp phần lớn ngân sách chính phủ, với thỏa thuận mới trị giá 408 triệu AUD (khoảng 296 triệu USD) ký tháng 8/2025. 

Bên cạnh đó, chương trình cấp quốc tịch cho nhà đầu tư nước ngoài với mức phí 90.000 USD đã thu hút nhiều người tham gia, tạo nguồn vốn cho kế hoạch di dời cư dân. Ngoài ra, Nauru cũng đang xem xét tiềm năng khai thác tài nguyên biển sâu.

Quốc đảo Nauru từng là biểu tượng của sự giàu có nhờ phosphate, nhưng khi nguồn tài nguyên cạn kiệt, hòn đảo phải đối mặt với cuộc khủng hoảng kéo dài. Hiện tại, nước biển dâng do biến đổi khí hậu đang đặt ra thêm một thách thức sống còn cho quốc gia ở Châu Đại Dương này.

Theo ABC News, Times of India