Quy hoạch sông Hồng: Định hình không gian đô thị gắn với bảo tồn di sản
Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng định hình trục không gian đô thị đa chức năng, đồng thời xác định rõ khu vực phải di dời, nơi được cải tạo, chỉnh trang...
Hình thành trục không gian đô thị đa chức năng
Theo Quyết định số 6075/QĐ-UBND ngày 3/11/2026 của UBND thành phố Hà Nội, Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng hướng tới tổ chức lại không gian ven sông theo hướng kết hợp phát triển đô thị, cảnh quan, hạ tầng và bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử. Trong đó, việc sắp xếp lại dân cư ngoài đê được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm.

Tổ chức lại không gian ven sông Hồng cần được nhìn nhận trong mối quan hệ giữa phát triển đô thị, bảo tồn di sản và đời sống cộng đồng. Ảnh: Phạm Hùng.
Khu vực nghiên cứu lập quy hoạch có diện tích khoảng 11.418,96ha, quy mô dân số dự báo khoảng 800.000 người. Không gian đô thị được tổ chức trên cơ sở cân đối giữa quy mô dân số với khả năng đáp ứng của hệ thống hạ tầng, đồng thời kiểm soát mật độ xây dựng và bảo đảm hành lang thoát lũ.
Các chỉ tiêu sử dụng đất được xác định theo hướng tăng cường điều kiện sống và không gian công cộng. Trong đó, đất dân dụng đạt 45m²/người; đất đơn vị ở mới từ 15-45m²/người; đất cây xanh sử dụng công cộng đạt 12m²/người; đất dịch vụ công cộng đạt 5m²/người và tỷ lệ đất giao thông đạt 13%.
Để đáp ứng quy mô dân số dự báo, quy hoạch đặt ra yêu cầu phát triển đồng bộ mạng lưới giao thông, cấp nước, thoát nước, cấp điện, thông tin liên lạc cùng hệ thống hạ tầng xã hội. Các công trình trường học, y tế, văn hóa, thể thao, công viên và cây xanh công cộng phải được bố trí phù hợp với chức năng từng khu vực, bảo đảm khả năng tiếp cận của người dân.
Đáng chú ý, quy hoạch không chỉ hướng tới hình thành những khu đô thị mới mà còn đặt trọng tâm vào tổ chức lại các khu dân cư hiện hữu ngoài đê. Theo đó, việc cải tạo, chỉnh trang và xây dựng mới phải gắn với cao độ nền, đặc điểm địa hình, hành lang thoát lũ và yêu cầu an toàn đê điều.
Định hướng này cho thấy không gian ven sông Hồng được nhìn nhận như một chỉnh thể đô thị đa chức năng, trong đó giao thông, cảnh quan, cây xanh, khu dân cư và các công trình công cộng phải được tổ chức đồng bộ, thay vì phát triển riêng lẻ.
Khu vực nào phải di dời, nơi nào được giữ lại?
Một trong những nội dung được người dân quan tâm là phạm vi các khu dân cư ngoài đê thuộc diện di dời và những khu vực được giữ lại để cải tạo, chỉnh trang.
Theo Quyết định số 6075/QĐ-UBND, định hướng chung là từng bước di dời, sắp xếp, quy hoạch lại kết hợp cải tạo, chỉnh trang khu dân cư ngoài đê; xác định rõ khu vực cải tạo, chỉnh trang, tái định cư, tái thiết và xây dựng mới, bảo đảm quy mô dân số phù hợp với năng lực hạ tầng.
Các khu vực thuộc diện di dời để tái thiết được xác định theo những nhóm chính.
Thứ nhất, khu vực không bảo đảm an toàn thoát lũ, cần được sắp xếp lại để đáp ứng yêu cầu phòng, chống lũ và an toàn hệ thống đê điều.
Thứ hai, khu vực nằm trong phạm vi mở đường giao thông, bao gồm trục đại lộ cảnh quan, các nút giao thông và công trình hạ tầng liên quan.
Thứ ba, khu vực nằm trong phạm vi các dự án đầu tư phát triển đô thị, tạo động lực phát triển toàn bộ trục không gian cảnh quan sông Hồng. Nhóm này bao gồm toàn bộ khu vực trong Vành đai II, đoạn từ cầu Nhật Tân đến cầu Vĩnh Tuy và một số khu dân cư khác được xác định cụ thể trong đồ án quy hoạch.
Thứ tư, khu vực thuộc phạm vi thực hiện các dự án phục vụ tái định cư, gồm các khu đô thị định cư, khu đô thị đa mục tiêu tại các phường Lĩnh Nam, Long Biên, Bồ Đề và xã Bát Tràng.
Ở chiều ngược lại, quy hoạch dành định hướng riêng đối với những khu vực có giá trị văn hóa, lịch sử và kiến trúc. Các làng nghề truyền thống, làng xóm có giá trị cần được bảo tồn khu vực lõi, chỉnh trang hạ tầng và kiểm soát phát triển.
Đây là điểm đáng chú ý trong cách tổ chức không gian ven sông. Thay vì di dời đồng loạt các khu dân cư ngoài đê, quy hoạch đặt ra yêu cầu phân loại cụ thể theo điều kiện an toàn, chức năng sử dụng đất và giá trị di sản. Những khu vực không đáp ứng yêu cầu thoát lũ hoặc nằm trong phạm vi dự án hạ tầng, tái thiết sẽ được xem xét di dời; những khu vực có giá trị văn hóa, lịch sử cần được nghiên cứu bảo tồn, chỉnh trang phù hợp.
Trong các bước triển khai tiếp theo, giải pháp cụ thể đối với từng khu vực sẽ tiếp tục được rà soát, xác định thông qua Quy định quản lý theo quy hoạch, quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 và các dự án đầu tư. Điều này có ý nghĩa quan trọng nhằm tránh cách hiểu rằng toàn bộ khu dân cư ngoài đê đều thuộc diện giải tỏa hoặc được mặc nhiên giữ nguyên hiện trạng.

Sau khi đưa vào khai thác, cầu Vân Phúc sẽ góp phần hoàn thiện mạng lưới hạ tầng giao thông khu vực phía Tây Bắc Hà Nội. Ảnh: Phạm Hùng.
Tái thiết phải giữ được bản sắc và bảo đảm an toàn
Từ góc độ quy hoạch, các chuyên gia cho rằng, việc tổ chức lại không gian ven sông Hồng cần được đặt trong mối quan hệ giữa phát triển đô thị, bảo tồn di sản và đời sống cộng đồng.
KTS Tô Anh Tuấn, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Hà Nội nhận định, tầm nhìn đối với sông Hồng hiện đã được nâng lên, xác định đây là trục chiến lược, trục huyết mạch chứ không chỉ là hành lang cây xanh hay không gian cảnh quan. Sông Hồng có thể trở thành động lực mới, tạo không gian phát triển mới cho Thủ đô. Đây là sự thay đổi cấu trúc cơ bản, có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình phát triển Hà Nội.
Tuy nhiên, cùng với việc hình thành diện mạo đô thị mới, bài toán bảo tồn các giá trị văn hóa và cộng đồng dân cư hiện hữu cần được tính toán thận trọng.
KTS Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam cho rằng, các làng ven sông cần được nhìn nhận như những hệ sinh thái di sản. Giá trị của làng không chỉ nằm ở đình, chùa hay công trình kiến trúc mà còn được tạo nên bởi nghề truyền thống, tập quán sinh hoạt và sự gắn kết cộng đồng.
Theo ông, có thể phát huy giá trị làng nghề theo hướng những “bảo tàng sống”, trong đó người dân chính là chủ thể lưu giữ và kể lại câu chuyện văn hóa của địa phương.
Bên cạnh yêu cầu bảo tồn, an toàn thoát lũ là điều kiện tiên quyết trong tổ chức không gian ven sông. Các chuyên gia cũng lưu ý, quá trình phát triển hai bên sông Hồng cần được tính toán tổng thể, từ mật độ xây dựng, khả năng thoát nước đến tác động của công trình đối với phân bố dòng chảy. An toàn hệ thống đê và khả năng thích ứng của đô thị phải được đặt ra ngay từ khâu quy hoạch.
Những ý kiến này cho thấy, tái thiết đô thị ven sông Hồng không đơn thuần là thay đổi cấu trúc xây dựng hay sắp xếp lại dân cư. Vấn đề cốt lõi là tạo lập không gian phát triển mới nhưng không làm mất đi những giá trị văn hóa đã được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ, đồng thời bảo đảm an toàn trước những tác động của thiên nhiên.
Với Quyết định số 6075/QĐ-UBND, Hà Nội đã xác lập những nguyên tắc quan trọng để triển khai quy hoạch, từ phân định khu vực di dời, tái thiết đến khu vực bảo tồn, cải tạo, chỉnh trang; từ tổ chức dân cư đến các chỉ tiêu sử dụng đất và hạ tầng. Quá trình cụ thể hóa các định hướng này sẽ quyết định diện mạo không gian ven sông Hồng trong tương lai, hướng tới một trục đô thị hiện đại, giàu bản sắc và phát triển hài hòa với tự nhiên.
