Giá trị thật cho người học và xã hội là thước đo giáo dục đại học

Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn phát biểu tại Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026, diễn ra tại TPHCM ngày 1/10. Ảnh: M.Tùng.

Đổi mới giáo dục đại học trong bối cảnh mới

Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026, diễn ra tại TPHCM ngày 1/10, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh yêu cầu đổi mới giáo dục đại học trong bối cảnh mới, trên cơ sở nhìn lại chặng đường triển khai cơ chế tự chủ đại học thời gian qua.

Theo Bộ trưởng, hệ thống giáo dục đại học đã trải qua giai đoạn hơn 10 năm triển khai mạnh mẽ cơ chế tự chủ đại học, bắt đầu từ việc thí điểm tại một số cơ sở, sau đó từng bước mở rộng về quy mô và số lượng.

Đến khi Luật Giáo dục đại học năm 2018 được triển khai, cơ chế tự chủ được thực hiện mạnh mẽ hơn.

Trong giai đoạn này, hệ thống giáo dục đại học đã có những bước chuyển biến mạnh mẽ cả về tư duy, nhận thức, năng lực, cũng như các cơ chế, chính sách đi kèm.

Bộ trưởng cho rằng đây là thời điểm phù hợp để nhìn nhận, đánh giá lại chặng đường vừa qua, từ việc mở rộng quy mô đào tạo, nâng cao năng lực quản trị, tiếp cận tốt hơn với thị trường, đẩy mạnh quốc tế hóa đến nâng cao năng lực nghiên cứu.

Trong bối cảnh mới, theo Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn, hệ thống giáo dục đại học cần xác định sẽ thay đổi như thế nào, không chỉ để thích ứng mà phải làm chủ và dẫn dắt sự phát triển cùng với trí tuệ nhân tạo.

Từ đó, đặt ra yêu cầu về cách thức đào tạo để đáp ứng và thích ứng với nhu cầu của thị trường; tích hợp trí tuệ nhân tạo vào chương trình đào tạo và quá trình dạy học; đồng thời tăng cường kết nối giữa nhà trường với doanh nghiệp.

Tân sinh viên khóa 2026 Trường Đại học Thủ Dầu Một (TPHCM) làm thủ tục nhập học. Ảnh: TDMU.

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho rằng từ trước đến nay, khi xây dựng chiến lược, các trường đều mong muốn trở thành trung tâm đào tạo chất lượng cao, trung tâm khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, hướng tới vị trí hàng đầu trong một lĩnh vực nào đó, ở trong nước hoặc trên thế giới.

Tuy nhiên, vấn đề quan trọng hơn là mỗi trường mang lại giá trị gì cho người học, cho xã hội và cho đất nước.

Theo Bộ trưởng, không thể chỉ đo bằng thứ hạng, số lượng công bố hay các chỉ số khác. Quan trọng hơn là sứ mạng của mỗi trường đại học, sự đóng góp và những giá trị mà nhà trường tạo ra cho xã hội. Đây mới là thước đo quan trọng nhất.

Sau một thời gian chuyển đổi, mở rộng quy mô và tăng cường năng lực, giáo dục đại học đã đến lúc cần quan tâm nhiều hơn đến những chuyển biến về chất.

Hiện nay, hệ thống giáo dục đại học đã có đầy đủ, khá đầy đủ các thể chế, chính sách, cơ chế, đề án, chương trình, chiến lược và quy hoạch.

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn đề nghị lãnh đạo các cơ sở giáo dục đại học phổ biến đầy đủ những nội dung này đến toàn thể đội ngũ cán bộ quản lý.

Trước hết, các cơ sở cần quán triệt đầy đủ, kỹ lưỡng và sâu sắc các nghị quyết của Đảng, Luật Giáo dục đại học, Luật Nhà giáo, các nghị định của Chính phủ và thông tư của Bộ GD&ĐT, đặc biệt là chiến lược phát triển giáo dục đại học (Chiến lược phát triển giáo dục đại học giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2045 theo Quyết định số 1810/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ - PV).

Theo Bộ trưởng, chỉ khi nghiên cứu kỹ, quán triệt đầy đủ các nội dung và triển khai trong thực tế, các cơ sở giáo dục đại học mới có thể nhận diện những vấn đề còn vướng mắc để trao đổi với Bộ GD&ĐT.

Trong quá trình thực hiện chiến lược, những nội dung bất cập cần được rà soát, điều chỉnh.

Trên cơ sở đó, các cơ sở giáo dục đại học cần khẩn trương hoàn thiện chiến lược phát triển của mình và trình cơ quan quản lý trực tiếp phê duyệt.

Về đổi mới quản trị, Bộ trưởng nhấn mạnh yêu cầu chú trọng cơ sở dữ liệu. Muốn đổi mới quản trị thì phải dựa trên dữ liệu; muốn quản trị dựa trên dữ liệu thì dữ liệu phải “đúng - đủ - sạch - sống”.

Các yêu cầu về điều kiện bảo đảm chất lượng và các chỉ số hoạt động được thể hiện trong các tiêu chuẩn cần được số hóa, đưa lên nền tảng cơ sở dữ liệu và bảo đảm tính thực chất.

Xuất sắc nhiều, nhưng cần học thực chất

Liên quan đến chất lượng đào tạo, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh, giáo dục đại học đã thành công trong việc mở rộng quy mô, nhưng chất lượng đào tạo phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong khi hệ thống đang phải thực hiện trong điều kiện nguồn lực còn hạn hẹp. Vì vậy, cần tối ưu hóa, tăng quy mô tuyển sinh để có thêm nguồn lực; đồng thời sử dụng nguồn lực đó để đầu tư cho cơ sở vật chất và đội ngũ giảng viên.

Một vấn đề cần được nhìn nhận thẳng thắn là sinh viên đã thực sự nỗ lực học tập hay chưa, đã “học thực chất” hay chưa.

Sinh viên Trường Đại học Công nghệ Thông tin (Đại học Quốc gia TPHCM). Ảnh: UIT.

Bộ trưởng nêu thực tế, tại nhiều trường, kể cả những đại học lớn, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại xuất sắc hiện rất cao. Điều này đặt ra câu hỏi về mức độ nỗ lực thực sự của sinh viên trong quá trình học tập.

Nếu chuẩn đầu ra của một trường top đầu không cao hơn các trường khác, trong khi sinh viên đạt loại xuất sắc với tỷ lệ cao, thì có thể người học không cần phải nỗ lực quá nhiều.

Theo Bộ trưởng, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, nếu người học không nỗ lực, không học sâu thì khó có thể làm chủ và dẫn dắt AI. Chỉ khi sinh viên thực sự nỗ lực, thậm chí ở mức 100-110%, mới có thể tạo ra kết quả học tập thực chất.

Do đó, thời gian tới, các trường đại học phải thống kê, đo lường được thời gian sinh viên dành cho việc tự học và nghiên cứu mỗi tuần.

Cùng với đó, các trường cần xác định rõ nguyên nhân ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo: chương trình đào tạo có vấn đề hay chưa đủ thách thức; bài thi, kiểm tra, đánh giá có đủ yêu cầu hay không; môn học có thực sự quan trọng, thiết yếu; phương pháp giảng dạy có đủ hấp dẫn; điều kiện học tập có đáp ứng yêu cầu; hay sinh viên đầu vào chưa phù hợp với chương trình.

“Chúng ta phải trả lời được những câu hỏi đó thì mới cải tiến được chất lượng đào tạo”, Bộ trưởng nhấn mạnh.

Học sâu, gắn đào tạo với nghiên cứu

Trong quá trình đổi mới chương trình và mô hình đào tạo, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh một yêu cầu cần được quay trở lại, đó là học sâu.

Theo Bộ trưởng, không chỉ những trường đại học định hướng nghiên cứu mới có thể thực hiện yêu cầu này. Tất cả các trường đại học đều cần chuyển đổi theo hướng gắn chặt việc học tập với nghiên cứu.

"Nếu học không gắn với nghiên cứu, không gắn với trải nghiệm, không gắn với những bài toán thực tế thì chắc chắn sẽ tụt hậu", Bộ trưởng nói, đồng thời cho rằng ngay từ khi sinh viên bước vào trường, việc học cần được gắn chặt với nghiên cứu. Muốn vậy, đội ngũ giảng viên cũng phải làm nghiên cứu.

Sinh viên Trường Đại học Văn Lang trong phòng thí nghiệm. Ảnh: VLU.

Theo Bộ trưởng, để đào tạo sinh viên có chất lượng tốt, thích ứng với bối cảnh mới và gắn với sự phát triển của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, việc kết nối đào tạo với nghiên cứu là nhiệm vụ hết sức quan trọng.

Từ yêu cầu nâng cao chất lượng, Bộ trưởng cho rằng cần tính toán lại quy mô đào tạo, có thể giảm quy mô hoặc giữ nguyên, nhưng phải chuyển trọng tâm sang nâng cao chất lượng, gắn chặt đào tạo với nghiên cứu.

Việc nâng cao chất lượng cũng cần đi cùng với sự phát triển về cơ sở vật chất và đội ngũ giảng viên. Tuy nhiên, theo Bộ trưởng, mở rộng cơ sở vật chất cần thời gian và đầu tư lâu dài; phát triển đội ngũ giảng viên cũng vậy. Vì thế, trước mắt cần nhìn lại quy mô đào tạo, tạm dừng việc tăng quy mô, thậm chí phải giảm quy mô để qua đó nâng cao chất lượng.

Bộ trưởng liên hệ yêu cầu này với mô hình tăng trưởng và phát triển của đất nước, theo đó phát triển cũng cần đi theo chiều sâu. Đất nước cần nguồn nhân lực chất lượng cao được đào tạo có chất lượng.

“Khi chúng ta đào tạo chất lượng tốt ấy thì tôi tin rằng Nhà nước, xã hội, doanh nghiệp sẽ quan tâm đầu tư hơn”, Bộ trưởng nói.