Sắc chàm Nùng An và giấc mơ khởi nghiệp miền non nước

Đưa sắc chàm Nùng An vào hành trình trải nghiệm du lịch

Giữa không gian bình yên của xóm Khào, những tấm vải chàm xanh sẫm, các sản phẩm thủ công và những vật dụng mang dấu ấn văn hóa người Nùng An tạo nên nét riêng cho Nùng Indigo. Tại đây, du khách không chỉ tham quan, lựa chọn sản phẩm lưu niệm mà còn có cơ hội tìm hiểu quy trình dệt, nhuộm vải, vẽ sáp ong, thêu tay và trực tiếp tham gia một số công đoạn làm nghề truyền thống. Đằng sau mô hình Nùng Indigo là câu chuyện khởi nghiệp của hai cô gái trẻ Bùi Thị Hoài, sinh năm 1993, dân tộc Tày và Vương Thị Trang, sinh năm 1998, dân tộc Nùng. Cùng có tình yêu với văn hóa quê hương, hai chị lựa chọn nghề nhuộm chàm truyền thống của người Nùng An làm nền tảng để phát triển dự án “Nùng Indigo - Bảo tồn và phát triển nghề nhuộm chàm truyền thống kết hợp với du lịch cộng đồng”.

Chị Vương Thị Trang phơi những tấm vải chàm đã được nhuộm qua nhiều lần để đạt màu sắc như ý.

Sinh ra và lớn lên tại xóm Khào, chị Vương Thị Trang sớm quen với hình ảnh người thân bên khung cửi, những tấm vải được nhuộm qua nhiều lần để đạt màu sắc như ý. Với chị, nghề nhuộm chàm không chỉ tạo ra trang phục phục vụ đời sống mà còn lưu giữ những tri thức, kinh nghiệm và nét văn hóa được truyền qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, trước sự thay đổi của đời sống hiện đại, việc duy trì nghề truyền thống gặp không ít khó khăn. Hiện trong làng chỉ còn khoảng 5 - 6 hộ tiếp tục làm nghề. Khi các sản phẩm công nghiệp ngày càng phổ biến, việc dành nhiều thời gian cho những công đoạn thủ công đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ cũng khiến nghề truyền thống khó thu hút người trẻ. Từ thực tế đó, chị Trang trăn trở tìm cách để sắc chàm không chỉ hiện diện trên những bộ quần áo, chiếc khăn hay chiếc túi quen thuộc mà còn được ứng dụng vào các sản phẩm phù hợp với nhu cầu của thị trường và thị hiếu du khách.

Chị Vương Thị Trang chia sẻ: Tôi nhận ra nơi mình sinh ra có nét văn hóa rất độc đáo, tôi nghĩ tại sao mình không gìn giữ và phát huy? Trước đây, sản phẩm nhuộm chàm chủ yếu là quần áo, khăn, túi. Tôi muốn thử nghiệm họa tiết mới, ứng dụng vào nhiều sản phẩm khác nhau nên dành thời gian học hỏi ở nhiều nơi. Tôi học nghề từ các bà, các cô trong làng. Tôi không muốn bỏ đi cái cũ mà từ chính nền tảng đó, giữ gìn và phát triển theo hướng hiện đại hơn, vẫn giữ nét của người Nùng An. Từ ý tưởng ban đầu, chúng tôi từng bước xây dựng sản phẩm, tổ chức không gian trải nghiệm và tìm hướng kết nối nghề thủ công với hoạt động du lịch. Tên gọi Nùng Indigo được hình thành từ “Nùng”, gắn với cộng đồng người Nùng An, và “Indigo”, từ tiếng Anh chỉ màu chàm, thể hiện mong muốn đưa nét văn hóa đặc trưng của quê hương đến gần hơn với du khách.

Tại Nùng Indigo, vải chàm được ứng dụng vào nhiều sản phẩm, như: túi xách, khăn, trang phục, tranh, sổ, mũ thêu hoa văn và các món đồ lưu niệm. Những sản phẩm này vừa giữ được sắc màu truyền thống, vừa có sự thay đổi về kiểu dáng, công năng để mở rộng khả năng tiếp cận khách hàng. Điểm khác biệt của mô hình là không dừng lại ở việc sản xuất và trưng bày thành phẩm. Du khách được tìm hiểu câu chuyện về nghề, quan sát các công đoạn thủ công và trải nghiệm làm sản phẩm dưới sự hướng dẫn của người địa phương. Qua đó, giá trị của tấm vải chàm được mở rộng từ công dụng thông thường sang giá trị văn hóa và trải nghiệm.

Gắn bảo tồn nghề với sinh kế cộng đồng

Cùng xây dựng dự án, chị Bùi Thị Hoài xác định người dân địa phương phải là một phần quan trọng trong quá trình phát triển mô hình. Theo chị, bảo tồn nghề truyền thống chỉ có thể duy trì lâu dài khi gắn với nhu cầu thực tế, tạo được đầu ra cho sản phẩm và mang lại lợi ích thiết thực cho những người trực tiếp gìn giữ nghề.

Chị Bùi Thị Hoài bên không gian trưng bày sản phẩm thủ công với du lịch trải nghiệm văn hóa tại Nùng Indigo.

Chị Hoài chia sẻ: Là người con sinh ra ở Cao Bằng, tôi thấy văn hóa quê hương còn nhiều tiềm năng. Tôi muốn đưa sản phẩm văn hóa đi xa hơn, để các bạn trẻ thấy có thể phát triển ngay trên quê hương. Với du lịch cộng đồng, chúng tôi không tách rời người dân; bà con là người kể câu chuyện văn hóa của mình, đồng hành trong các hoạt động, hướng dẫn khách nhuộm chàm tại nhà và cung cấp sản phẩm. Bảo tồn làng nghề không chỉ là kêu gọi mà phải tạo sinh kế cho người dân.

Theo định hướng của nhóm sáng lập, người dân có thể tham gia giới thiệu nghề, hướng dẫn du khách trải nghiệm tại gia đình, cung cấp sản phẩm thủ công và các dịch vụ phục vụ khách. Cách làm này tạo thêm cơ hội để những người gắn bó với nghề phát huy kinh nghiệm, đồng thời, giúp du khách tiếp cận văn hóa bản địa từ chính những người đang thực hành và trao truyền nghề. Bên cạnh hoạt động thủ công, Nùng Indigo còn tổ chức không gian trải nghiệm văn hóa, phục vụ một số món ăn địa phương và bố trí dịch vụ lưu trú homestay. Sự kết hợp này góp phần đa dạng hóa trải nghiệm, giúp du khách có thêm thời gian tìm hiểu đời sống, phong tục và không gian sinh hoạt của người dân. Đến đây, du khách có thể tìm hiểu các công đoạn làm chàm, dệt và nhuộm vải, vẽ sáp ong, thêu tay; quan sát những tấm vải được xử lý qua từng công đoạn trước khi trở thành sản phẩm hoàn chỉnh. Việc trực tiếp tham gia hoạt động thủ công giúp du khách hiểu, để tạo nên một sản phẩm đẹp, người thợ phải dành nhiều thời gian, công sức và vận dụng những kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Du khách Phạm Ngọc Sơn, đến từ tỉnh Hưng Yên rất ấn tượng với không gian và các hoạt động thủ công tại Nùng Indigo. Anh Sơn chia sẻ: Đây là lần đầu tôi đến Cao Bằng. Tôi thấy không khí yên bình, dễ chịu; người dân hòa đồng, niềm nở. Những tấm vải chàm, trang phục và các chi tiết trong không gian Nùng Indigo giúp tôi nhận ra nét văn hóa của người dân bản địa. Chắc chắn tôi sẽ rủ thêm nhiều người bạn quay lại để tìm hiểu sâu hơn.

Còn với chị Mạc Linh Đan, phường Thục Phán sau trải nghiệm tự tay làm sản phẩm thủ công tại Nùng Indigo cho biết: Tôi thấy nơi này đặc sắc, yên bình và trong lành và thích nhất được ở trong nhà sàn, tự làm đồ thủ công, trải nghiệm nhuộm chàm. Những hoạt động ấy giúp tôi hiểu hơn cách ông cha làm ra những bộ quần áo mang nét văn hóa riêng.

Các trải nghiệm Nùng Indigo cho thấy sức hút của mô hình không chỉ nằm ở sản phẩm lưu niệm mà còn ở cơ hội tìm hiểu văn hóa thông qua hoạt động thực tế. Khi du khách được quan sát, lắng nghe câu chuyện của người làm nghề và tự tay tham gia một số công đoạn, nghề truyền thống trở nên gần gũi hơn, thay vì chỉ được biết đến qua hình ảnh hay những sản phẩm trưng bày.

Mở hướng phát triển từ giá trị văn hóa bản địa

Thực tế, nghề nhuộm chàm của người Nùng An từ lâu đã là nét văn hóa đặc trưng của vùng đất Quảng Uyên. Nghề thủ công này vừa mang giá trị kinh tế, vừa góp phần lưu giữ bản sắc dân tộc. Trong bối cảnh du lịch ngày càng chú trọng trải nghiệm văn hóa bản địa, việc kết hợp nghề truyền thống với các hoạt động tham quan, thực hành và lưu trú mở ra hướng phát triển mới cho những giá trị sẵn có của địa phương.

Dự án Nùng Indigo gắn bảo tồn nghề nhuộm chàm truyền thống với phát triển du lịch cộng đồng.

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu phát huy các giá trị văn hóa gắn với phát triển, bảo đảm sự tham gia của cộng đồng và tạo điều kiện để người dân hưởng lợi từ những giá trị do mình gìn giữ. Đặt trong định hướng đó, mô hình Nùng Indigo là một cách tiếp cận cụ thể ở quy mô địa phương, lấy nghề truyền thống làm nền tảng, phát triển sản phẩm và dịch vụ du lịch để mở rộng cơ hội sinh kế.

Tuy nhiên, để mô hình phát triển ổn định, việc duy trì chất lượng sản phẩm, xây dựng mẫu mã phù hợp, quảng bá điểm đến và kết nối thị trường vẫn là những vấn đề cần được quan tâm. Đặc biệt, sự tham gia của người dân cần được tổ chức thực chất, bảo đảm người trực tiếp làm nghề có cơ hội tiêu thụ sản phẩm, tăng thu nhập và tiếp tục truyền dạy kỹ thuật truyền thống cho thế hệ sau.

Nỗ lực của 2 chị Bùi Thị Hoài và Vương Thị Trang bước đầu được ghi nhận: Ngày 19/9/2026, dự án Nùng Indigo của nhóm tác giả Bùi Thị Hoài và Vương Thị Trang được trao giải khuyến khích tại Cuộc thi Dự án khởi nghiệp thanh niên nông thôn năm 2026 do Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh tổ chức. Cuộc thi thu hút 315 dự án đến từ 33 tỉnh, thành đoàn; sau các vòng lựa chọn, 29 dự án tham gia vòng chung kết toàn quốc.

Kết quả này là sự ghi nhận đối với ý tưởng khởi nghiệp gắn với bảo tồn nghề truyền thống, đồng thời, mở thêm cơ hội để nhóm sáng lập tiếp tục hoàn thiện mô hình. Với Hoài và Trang, hành trình đưa sắc chàm đến gần hơn với du khách vẫn còn nhiều việc phải làm. Nhưng từ tình yêu quê hương, sự chủ động đổi mới và mong muốn tạo thêm cơ hội cho người dân đang góp phần mở ra cách tiếp cận mới đối với nghề thủ công truyền thống trên địa bàn tỉnh.