Đền Chín Gian có 9 tượng trâu, 9 vạc nước thờ những vị thần nào?

Toàn cảnh đền Chín Gian trên đỉnh núi Pu Quái, xã Quế Phong, tỉnh Nghệ An.

Đền Chín Gian nằm trên đỉnh Pu Quái, xã Quế Phong, Nghệ An. Với đồng bào dân tộc Thái vùng phía tây xứ Nghệ, đền Chín Gian không chỉ là một công trình tín ngưỡng, mà còn là nơi lưu giữ ký ức về nguồn cội, tổ tiên và quá trình hình thành vùng đất 9 bản, 10 mường.

Điểm đặc biệt ở đền Chín Gian là sự hiện diện dày đặc của con số 9. Trước sân có 9 tượng trâu (6 trâu đen và 3 trâu trắng). Các tượng được đặt trên 9 bệ đá. Phía trước là 9 vạc nước.

Phía sau những con số ấy là một thế giới tín ngưỡng được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Đền Chín Gian được dựng theo kiến trúc nhà sàn truyền thống của dân tộc Thái. Không gian thờ tự được bố trí theo những quy ước riêng. Mái đền xòe rộng về 4 phía, trên bờ nóc có hình “lưỡng long chầu nguyệt”. Hệ thống cột cái, cột quân nâng đỡ toàn bộ phần mái đền.

Đền Chín Gian thờ Thẻn Phà, tức Vua Trời. Đây được xem là đấng siêu nhiên tối cao trong quan niệm của đồng bào dân tộc Thái. Người dân tin rằng, trời có thể ban cho mùa màng tốt tươi, cuộc sống no đủ. Nhưng trời cũng có thể gây ra mưa lũ, hỏa hoạn và thiên tai. Bởi vậy, thờ Vua Trời trở thành một phần quan trọng trong đời sống tinh thần của cư dân làm nông nghiệp.

Ngay trước sân đền Chín Gian có 9 tượng trâu, 9 vạc nước.

Cùng được thờ tại đền là Náng Xỉ Đà, con gái Thẻn Phà. Theo truyền thuyết được lưu truyền trong cộng đồng dân tộc Thái, nàng được vua cha sai xuống trần gian để cai quản, giúp đỡ cư dân vùng đất 9 bản, 10 mường.

Náng Xỉ Đà sau đó được gắn với Khủn Tinh, một vị tù trưởng tài giỏi, khỏe mạnh và thông minh. Câu chuyện về nàng vì thế không chỉ mang màu sắc huyền thoại, mà còn phản ánh cách người dân tộc Thái lý giải nguồn gốc cộng đồng và sự hình thành các mường xưa.

Người mở đất, giúp dân được tôn thần và thờ ở đền Chín Gian

Nếu Thẻn Phà đại diện cho thế giới thần linh trên cao thì Tạo Ló Ỳ lại gắn với lịch sử khai phá vùng đất 9 bản, 10 mường ở miền tây xứ Nghệ.

Già làng Vi Văn Hải ở xã Tiền Phong chia sẻ: Theo truyền thuyết do tổ tiên người Thái để lại, Tạo Ló Ỳ vốn là con trai của Tạo Mường ở Luông Phạ Băng. Người em là Ló Ai vì tham vọng quyền lực đã tìm cách hãm hại anh. Tạo Ló Ỳ bị ném xuống sông. Tuy nhiên, ông được cứu sống và bắt đầu một hành trình mới.

Đến một vùng đất còn thưa người, Tạo Ló Ỳ giúp dân chống thú dữ, đánh đuổi cướp bóc, hướng dẫn trồng trọt, chăn nuôi. Người dân tôn ông làm Tạo.

Hằng năm, vào các ngày từ 12-14/2 âm lịch, Hội đền Chín Gian đã trở thành ngày hội ở miền tây xứ Nghệ. Ảnh: CTV

Sau này, trên hành trình trở về quê cũ, Tạo Ló Ỳ đến vùng đất thuộc xã Quế Phong ngày nay. Tại đây, ông tiếp tục giúp cư dân lập bản, dựng mường và trở thành vị chúa đầu tiên của vùng đất 9 bản, 10 mường, nay thuộc khu vực miền tây xứ Nghệ.

Mường do ông trực tiếp cai quản được gọi là Mường Tôn (mường gốc). Sau khi Tạo Ló Ỳ qua đời, người dân tôn ông thành thần để ghi nhớ công lao khai bản, lập mường.

Cùng với Tạo Ló Ỳ, các nhân vật như Cắm Lự, Cắm Lạn và Cắm Cần cũng được thờ tại đền Chín Gian. Đây là những nhân vật gắn với các dòng họ và quá trình hình thành cộng đồng dân tộc Thái ở vùng đất phía tây tỉnh Nghệ An.

Những câu chuyện ấy có thể mang màu sắc huyền thoại. Nhưng qua thời gian, chúng trở thành một phần ký ức cộng đồng. Trong đó, công lao của những người mở đất được đặt ngang với sự che chở của thế giới thần linh.

Đó cũng là điểm đặc biệt trong tín ngưỡng tại đền Chín Gian. Người dân không chỉ hướng lên trời để cầu mong bình an, mùa màng thuận lợi mà còn hướng về những người đi trước, những người được cộng đồng ghi nhận là có công dựng bản, lập mường.

Hằng năm, tín ngưỡng ấy được tái hiện qua các nghi lễ tại Lễ hội đền Chín Gian. Các nghi thức như khai quang, yết cáo, tắm trâu, rước, tế trâu, đại tế và lễ tạ tạo nên không gian văn hóa đặc trưng của người Thái vùng Phủ Quỳ.

Con trâu trong lễ hội không đơn thuần là vật hiến tế. Nó gắn với đời sống sản xuất và quan niệm về sự no đủ của cư dân nông nghiệp. Trong không gian lễ hội, người dân từ 9 bản, 10 mường cùng hướng về đền Chín Gian. Họ tưởng nhớ tổ tiên, tri ân những người khai phá vùng đất, đồng thời gửi gắm ước vọng về mưa thuận, gió hòa và mùa màng tốt tươi.

Tại lễ hội, nhiều trò chơi truyền thống, tiết mục văn nghệ đậm đà bản sắc văn hóa diễn ra. Ảnh: CTV

Đền Chín Gian, 9 tượng trâu, 9 vạc nước và câu chuyện về vùng đất 9 bản, 10 mường tạo nên những lớp nghĩa đan xen trong tín ngưỡng của đồng bào dân tộc Thái.

Đằng sau con số 9 ấy là niềm tin vào thần linh, sự tri ân tổ tiên và ký ức về những người mở đất, lập mường. Qua bao thế hệ, những giá trị ấy vẫn được cộng đồng dân tộc Thái ở miền Tây xứ Nghệ gìn giữ, trao truyền và tiếp nối trong đời sống hôm nay.

Lễ hội Đền Chín Gian đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2067/QĐ-BVHTTDL ngày 13/6/2016. Qua đó, khẳng định giá trị tiêu biểu và sức sống bền bỉ của di sản trong đời sống cộng đồng.