Sắc tết nơi vùng cao (Bài 3): Giữ hồn tết nơi miền non cao

Đầu năm có hàng vạn du khách thập phương về chiêm bái ở Khu di tích lịch sử thắng cảnh Cửa Đặt.

Nơi di sản "thắp lửa" du lịch

Những ngày đầu xuân, Khu du lịch cộng đồng bản Mạ (thôn Thanh Xuân, xã Thường Xuân) hiện ra như bức tranh thổ cẩm rực rỡ. Vườn hoa rộng hơn 1 héc-ta bung nở bên bờ sông Chu, chào đón du khách phương xa.

Bản Mạ quyến rũ không chỉ bởi cảnh sắc mà còn bởi sức sống văn hóa Thái. Hơn 250 nhân khẩu nơi đây vẫn thầm lặng như “người giữ lửa”, bảo tồn từng nét di sản tổ tiên. Tiếng khua luống nhịp nhàng, cồng chiêng ngân vang khắp sườn núi. Du khách không chỉ ngắm cảnh mà thực sự hòa mình vào không gian văn hóa nguyên bản với những trò chơi dân gian như nhảy sạp, ném còn, bịt mắt bắt vịt...

Trên mỗi nhà sàn, bếp lửa ngày tết chưa bao giờ tắt. Mùi thơm gạo nếp nương hòa quyện trong hương vị bánh chưng đen, bánh ít, cá nướng, gà nướng, tạo phong vị tết đặc trưng. Nhiều gia đình người Thái đã khéo léo biến bản sắc thành sản phẩm du lịch hấp dẫn.

Anh Lữ Văn Tính và chị Hà Thị Tuyến, những người tiên phong làm du lịch cộng đồng, chia sẻ ngôi nhà họ luôn mở rộng cửa đón khách từ mùng 2 tết. Chị Tuyến rạng rỡ: "Khách đến không chỉ để ăn uống mà muốn được sống trong không khí tết truyền thống, nghe câu chuyện về phong tục người Thái. Chúng tôi rất vui khi văn hóa của mình được yêu thích và trân trọng". Thái độ trân trọng ấy giúp bản Mạ mỗi năm đón hàng ngàn lượt khách, tạo sự cộng hưởng giữa bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế.

Tại xã Vạn Xuân, tết nổi bật với lễ hội tâm linh mang dấu ấn hào hùng lịch sử. Điểm nhấn quan trọng là Lễ hội nàng Han, diễn ra từ mùng 5 tết. Đây là lễ hội giàu bản sắc của người Thái Trắng, tôn vinh nữ anh hùng dân tộc. Với giá trị văn hóa độc đáo, năm 2023, lễ hội vinh dự được công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Lễ hội Nàng Han ở xã Vạn Xuân thu hút đông đảo Nhân dân tham gia.

Những ngày đầu năm, không gian tâm linh tại Khu di tích Cửa Đặt tràn ngập mùi hương trầm và lòng thành kính. Du khách từ khắp muôn phương quần tụ về dâng hương, cầu mong năm mới mưa thuận gió hòa, bản làng yên vui. Những nghi lễ không chỉ là tín ngưỡng mà là sợi dây liên kết cộng đồng, là dịp để thế hệ trẻ hiểu thêm về nguồn cội. Ông Đỗ Doãn Bảy, Giám đốc Trung tâm cung ứng dịch vụ công xã Vạn Xuân cho biết: "Tết năm nay, xã tổ chức nhiều hoạt động lễ hội truyền thống. Mỗi năm có hàng vạn du khách tham gia, tạo nguồn thu nhập đáng kể cho đồng bào và ngân sách địa phương. Văn hóa đã thực sự trở thành nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội và tạo sinh kế bền vững".

Cái tết không biên giới

Ngược ngàn về Pù Luông – “thiên đường xanh” giữa lòng di sản, tết đã được mở rộng hơn bao giờ hết. Tại bản Đôn, tết không còn là ngày vui riêng mà đã trở thành cái tết chung của những người bạn đến từ châu Âu, châu Á đến châu Mỹ. Trong cái se lạnh vùng cao, tiếng khặp, tiếng khèn Thái vang lên say đắm lòng người. Đội văn nghệ địa phương hoạt động không mệt mỏi, mang đến điệu múa xòe uyển chuyển, thắt chặt tình cảm chủ - khách. Gần 10 năm qua, từ khi du lịch cộng đồng bén rễ, bản Đôn đã “thay da đổi thịt”. Gần 30 gia đình đăng ký làm

homestay, minh chứng cho sự chuyển mình mạnh mẽ trong tư duy kinh tế. Họ đã biết biến “vốn tự có” là cảnh quan và văn hóa thành “kinh tế xanh”.

Du khách trải nghiệm ném còn ở bản Mạ, xã Thường Xuân.

Mùa xuân ở bản Đôn mang sinh khí lạ - sự hòa quyện giữa nét hoang sơ thiên nhiên và sự nồng hậu con người. Du khách không chỉ đứng ngoài quan sát mà được mời vào mâm cơm tết, học cách gói bánh, sống những ngày tết thực thụ của cư dân miền núi. Sự chân thành ấy tạo sức hút kỳ lạ, khiến nhiều người dù đã đi khắp thế giới vẫn chọn dừng chân tại bản Đôn.

Tết vùng cao thiếu ché rượu cần thì mùa xuân chưa trọn vẹn. Với gia đình ông Hà Khắc Tiệp và bà Lò Thị Hưng ở thôn Tân Thành (xã Pù Luông), rượu cần là tinh túy núi rừng, được chưng cất từ hàng chục loại lá cây thuốc quý theo công thức gia truyền. Bà Hưng chia sẻ: "Từ khi phục dựng lại rượu cần theo phương pháp cổ truyền, gia đình tôi đã đón nhiều khách du lịch trong và ngoài nước. Đặc biệt dịp tết, không khí rất vui khi mọi người cùng quây quần bên bếp lửa, nhâm nhi rượu cần, chia sẻ câu chuyện cuộc sống".

Văn hóa rượu cần dường như xóa nhòa mọi khoảng cách. Không phân biệt tuổi tác, địa vị hay quốc tịch, khi cùng ngồi quanh ché rượu, mọi người trở nên gần gũi như người thân. Anh Matt Lincoln và chị Julie Jezierski - cặp du khách từ Montana, Hoa Kỳ – chăm chú quan sát cách ông Tiệp trộn nguyên liệu, rồi cùng nếm thử vị nồng nàn của men lá.

Chị Julie xúc động: "Chúng tôi rất thích cảm giác mát lạnh của mùa xuân, không khí trong lành và đặc biệt là sự nồng hậu của người dân. Được trải nghiệm văn hóa bản địa và hương vị tết là kỷ niệm tôi sẽ không bao giờ quên". Những lời chân tình ấy là minh chứng thuyết phục cho sức sống văn hóa dân tộc trong thời đại hội nhập.

Bản sắc là dòng chảy liên tục, được nuôi dưỡng bằng tình yêu và niềm tự hào của mỗi người dân vùng cao. Việc bảo tồn văn hóa trong những ngày tết không chỉ là trách nhiệm với tổ tiên mà còn là niềm kiêu hãnh của bà con dân tộc thiểu số. Từ bản Mạ hiền hòa đến Vạn Xuân linh thiêng, từ Pù Luông thơ mộng đến những thôn bản sâu trong thung lũng, hồn tết vẫn được vun đắp. Khi văn hóa truyền thống kết hợp khéo léo với phát triển du lịch, nó đã tạo hướng đi đúng đắn: Bảo tồn để phát triển, và phát triển để bảo tồn tốt hơn.

Bài và ảnh: Bá Phượng