Sách giáo khoa mới: Giảm hàn lâm, tăng khả năng vận dụng thực tế

Việc rà soát chương trình giáo dục phổ thông được định hướng theo hướng giảm tải, bảo đảm học sinh được trang bị kiến thức, kỹ năng, phẩm chất và năng lực cần thiết. Nội dung giáo dục cũng chú trọng đạo đức, nhân cách, lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm, khát vọng cống hiến; bổ sung kiến thức về các nhân vật lịch sử, tiền bối cách mạng và giá trị văn hóa, truyền thống dân tộc.

Học sinh cần được rèn luyện khả năng vận dụng kiến thức vào các tình huống thực tế trong cuộc sống.

Thủ tướng đồng thời yêu cầu nghiên cứu đổi mới phương pháp dạy và học, kiểm tra, đánh giá, thi và tuyển sinh theo lộ trình phù hợp, bảo đảm đánh giá đúng thực chất chất lượng dạy học, trình độ người học và công bằng trong thi cử.

Trong quá trình đổi mới, sách giáo khoa không chỉ cung cấp kiến thức mà còn giúp học sinh vận dụng vào những tình huống gần gũi, từ tính toán khi mua bán đến giải thích các hiện tượng môi trường. Làm được bài tập theo mẫu chưa đồng nghĩa với hiểu bản chất vấn đề. Học sinh cần có cơ hội phân tích tình huống, lựa chọn cách giải quyết và lý giải kết quả.

Bài học cần vừa sức, kiến thức có tính kế thừa

Là phụ huynh có con học lớp 1, chị Nguyễn Thị Minh Phương, ở phường Bạch Mai (Hà Nội), cho biết đôi khi gia đình lúng túng khi hướng dẫn con làm bài tập về nhà, dù trẻ mới đi học gần hai tháng.

"Các con mới làm quen với mặt chữ và kiến thức cơ bản, nên tôi mong bài tập có cách diễn đạt dễ hiểu, phù hợp với độ tuổi. Sách giáo khoa cần giúp trẻ từng bước hình thành kỹ năng đọc, viết, tính toán và biết vận dụng kiến thức vào những tình huống gần gũi, thay vì đặt ra yêu cầu quá sức ngay từ đầu", chị Phương chia sẻ.

Ở bậc THCS, chị Nguyễn Thanh Hiếu, ở thôn Khê Ngoại, xã Văn Khê (Hà Nội), có con học lớp 6, mong sách giáo khoa mới có nội dung phù hợp với tâm lý lứa tuổi, giúp học sinh hiểu bản thân, biết cách ứng xử và giải quyết những tình huống thường gặp trong cuộc sống.

"Kiến thức giữa các lớp, cấp học cần được kết nối chặt chẽ để học sinh tiếp thu thuận lợi, hiểu bản chất vấn đề và biết vận dụng, thay vì chỉ học thuộc để làm bài kiểm tra", chị Hiếu nói.

Từ góc nhìn người học, em Nguyễn Gia Bảo, học sinh Trường THCS Trưng Vương (Hà Nội), mong các bài học được sắp xếp logic, có sự kế thừa để học sinh dễ tiếp cận kiến thức mới.

"Những phần kiến thức quan trọng nên được kết nối xuyên suốt giữa các lớp để chúng em dễ nhớ, hiểu sâu và vận dụng tốt hơn", em Bảo nói.

Bên cạnh nội dung, cách truyền tải kiến thức cũng ảnh hưởng đến trải nghiệm học tập. Từ việc kèm em gái học lớp 6, Nguyễn Bảo Giang, sinh viên Trường Cao đẳng Sư phạm Trung ương, cho rằng hình ảnh và video minh họa giúp học sinh hình dung rõ hơn về các sự kiện lịch sử, thay vì chỉ tiếp cận qua văn bản.

"Trước đây, học Lịch sử thường phải nhớ nhiều sự kiện, mốc thời gian và nhân vật nên dễ khô khan. Khi kết hợp bài học với hình ảnh, video, học sinh hứng thú hơn và nhớ kiến thức lâu hơn", Giang chia sẻ.

Tuy nhiên, theo Giang, phương tiện minh họa chỉ thực sự hữu ích khi giúp học sinh hiểu bối cảnh, nguyên nhân và ý nghĩa của sự kiện. Các em không chỉ cần ghi nhớ mốc thời gian mà còn phải hiểu điều gì đã xảy ra, vì sao và có thể rút ra bài học gì từ quá khứ.

Không để học sinh chỉ học thuộc, áp dụng công thức

Từ góc độ giảng dạy môn Toán, cô Phan Thị Thanh Bình, giáo viên Trường THPT Việt Đức (Hà Nội), đánh giá sách giáo khoa hiện hành đã có nhiều đổi mới, từ cách dẫn dắt bài học bằng tình huống thực tế đến hệ thống ví dụ, bài tập giúp học sinh tiếp cận kiến thức. Tuy nhiên, khả năng vận dụng toán học vào đời sống vẫn là thách thức với nhiều em.

Theo cô Bình, học sinh thường lúng túng khi chọn lọc dữ kiện, phân tích tình huống và chuyển bài toán thực tế thành mô hình toán học. Việc chỉ quen nhận diện dạng bài, áp dụng công thức khiến các em khó xử lý những vấn đề mới, không theo khuôn mẫu.

Trước yêu cầu đổi mới kiểm tra, đánh giá với nhiều dạng câu hỏi như trắc nghiệm khách quan, đúng/sai, trả lời ngắn và tự luận, trong đó có các bài toán gắn với thực tiễn, cô Bình cho rằng sách giáo khoa cần đa dạng hóa hệ thống bài tập. Qua đó, học sinh có thể rèn tư duy phân tích, khả năng vận dụng kiến thức và làm quen với các dạng câu hỏi.

Ở môn Vật lý, cô Nguyễn Nguyệt Huệ, giáo viên Trường THPT Nguyễn Gia Thiều (Hà Nội), cho rằng sách giáo khoa cần tạo cơ hội để học sinh khám phá kiến thức thông qua các hiện tượng quen thuộc. Cách tiếp cận này giúp các em hiểu bản chất quy luật vật lý, thay vì chỉ ghi nhớ lý thuyết và áp dụng công thức để giải bài tập.

Trao đổi về định hướng xây dựng sách giáo khoa mới, TS Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý Giáo dục Việt Nam, cho rằng cần kế thừa những điểm tốt của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, thay vì tách biệt hoàn toàn. Theo ông, nội dung cần giảm tính hàn lâm, tăng cường liên hệ với thực tiễn.

Ông Lâm nhấn mạnh, mỗi bài học cần đáp ứng ba yêu cầu: giúp học sinh đọc hiểu, ghi nhớ kiến thức cơ bản; biết vận dụng kiến thức vào thực tế; đồng thời phát triển tư duy phản biện và sáng tạo.

"Bài tập cần đa dạng về hình thức và mức độ, từ dễ đến khó, tạo cơ hội để học sinh áp dụng kiến thức, nêu quan điểm, bày tỏ sự đồng tình hoặc phản biện trước một ý kiến, cũng như tìm kiếm cách giải quyết mới. Những yêu cầu này cần được triển khai xuyên suốt các bài học, không chỉ giới hạn ở nội dung nâng cao hoặc dành cho học sinh giỏi", ông Lâm chia sẻ.

Về chuyển đổi số, ông Lâm cho rằng sách giáo khoa mới cần gắn với công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), đồng thời chú trọng phát triển kỹ năng số cho giáo viên và học sinh.

Sách giáo khoa mới vì vậy cần bảo đảm sự cân đối giữa kiến thức nền tảng, hoạt động thực hành và khả năng vận dụng, giúp học sinh không chỉ nắm vững nội dung bài học mà còn hình thành năng lực giải quyết vấn đề trong cuộc sống.