Sàn giao dịch carbon sắp vận hành: Ai sẽ hưởng lợi từ cuộc chơi mới?

Cơ hội lớn nhưng không dễ nắm bắt

Để đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050, phát triển thị trường tín chỉ carbon được xem là một trong những giải pháp quan trọng. Theo ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), đây không chỉ là một công cụ kinh tế nhằm thu hút đầu tư vào công nghệ xanh, sạch, mà còn tạo động lực để doanh nghiệp chủ động cắt giảm phát thải.

Ông cho biết, thị trường tín chỉ carbon toàn cầu đang bước vào giai đoạn tăng trưởng mạnh với quy mô được dự báo đạt khoảng 24 tỷ USD vào năm 2030. Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam chính thức đưa sàn giao dịch carbon vận hành vào cuối tháng 6 (sau khi đã thống nhất với Bộ Tài chính, các cơ quan có liên quan) được xem là dấu mốc quan trọng, không chỉ nhằm thực hiện các cam kết quốc tế về giảm phát thải mà còn mở ra một không gian kinh tế mới cho doanh nghiệp trong nước.

Tiềm năng của thị trường carbon là rất lớn, song để biến cơ hội thành nguồn thu thực sự, doanh nghiệp cần được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và năng lực đáp ứng các yêu cầu của thị trường. Vì vậy, bên cạnh hoàn thiện khung pháp lý, ông Quang khẳng định sẽ tiếp tục đẩy mạnh hoạt động kết nối, hỗ trợ và hướng dẫn doanh nghiệp tháo gỡ các rào cản kỹ thuật trong quá trình tham gia thị trường carbon.

Hiện nay, Việt Nam có 2.166 cơ sở thuộc diện bắt buộc kiểm kê khí nhà kính, chiếm khoảng 70% tổng lượng phát thải trực tiếp của cả nước. Đồng thời, hạn ngạch phát thải đã được phân bổ cho 110 cơ sở phát thải lớn nhất, tương ứng khoảng 40% lượng phát thải quốc gia. Đây được xem là những bước chuẩn bị quan trọng để hình thành và vận hành sàn giao dịch carbon trong nước.

Các chuyên gia nhận định, khi đi vào hoạt động, thị trường carbon sẽ tạo thêm động lực kinh tế để doanh nghiệp đầu tư vào các giải pháp giảm phát thải với chi phí hợp lý hơn. Không chỉ góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng xanh, cơ chế này còn giúp giữ lại nguồn lực tài chính trong nước thông qua việc hạn chế phụ thuộc vào tín chỉ carbon quốc tế hoặc giảm bớt các chi phí liên quan đến thuế carbon khi xuất khẩu hàng hóa sang các thị trường áp dụng tiêu chuẩn phát thải nghiêm ngặt.

Nhu cầu mua bán tín chỉ carbon đang gia tăng nhanh chóng trên phạm vi toàn cầu

Lợi thế thuộc về tín chỉ carbon chất lượng cao

Đánh giá về tiềm năng tham gia thị trường carbon, bà Đặng Hồng Hạnh - Đồng sáng lập kiêm Giám đốc điều hành Công ty cổ phần Tư vấn năng lượng và môi trường (VNEEC) cho rằng, Việt Nam đang sở hữu nhiều lợi thế để tham gia sâu vào thị trường carbon. Trong đó, các lĩnh vực năng lượng, nông nghiệp và lâm nghiệp được xem là những ngành giàu tiềm năng nhất nhờ khả năng cắt giảm hoặc hấp thụ lượng lớn khí nhà kính.

Thời gian gần đây, nhiều dự án giảm phát thải tại Việt Nam đã nhận được sự quan tâm từ các nhà đầu tư và đối tác nước ngoài. Xu hướng này diễn ra trong bối cảnh các cơ chế thương mại xanh như: Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu hay Chương trình bù đắp và giảm phát thải carbon trong lĩnh vực hàng không quốc tế (CORSIA) đang được triển khai mạnh mẽ, khiến nhu cầu đối với các tín chỉ carbon chất lượng cao ngày càng gia tăng.

Nói cách khác, nhóm doanh nghiệp có khả năng xây dựng các dự án giảm phát thải bài bản, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế về dữ liệu và chất lượng tín chỉ carbon sẽ hưởng lợi rõ nét nhất khi thị trường carbon đi vào vận hành. Không chỉ có cơ hội tạo thêm nguồn thu từ tín chỉ carbon, các doanh nghiệp này còn nâng cao khả năng tiếp cận các thị trường xuất khẩu đang ngày càng siết chặt yêu cầu về phát thải.

Tuy nhiên, bà Hạnh cho rằng cơ hội chỉ thực sự dành cho những doanh nghiệp đáp ứng được các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường. Không chỉ cần chứng minh hiệu quả giảm phát thải, doanh nghiệp còn phải xây dựng được hệ thống dữ liệu minh bạch, bảo đảm khả năng truy xuất và tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế về chất lượng tín chỉ carbon.

Theo ông Nguyễn Trung Thông, chuyên gia carbon rừng của Forest Trends, dù cùng đại diện cho một tấn CO₂ được hấp thụ hoặc giảm phát thải, giá trị của tín chỉ carbon có thể khác biệt đáng kể tùy thuộc vào chất lượng dự án, mức độ minh bạch của dữ liệu cũng như khả năng chứng minh hiệu quả giảm phát thải trên thực tế.

Hiện các hệ thống đánh giá quốc tế đang phân loại tín chỉ carbon theo nhiều cấp độ chất lượng khác nhau. Những tín chỉ được tạo ra từ các dự án có xếp hạng từ BBB trở lên có thể được giao dịch ở mức khoảng 30 USD/tín chỉ. Trong khi đó, tín chỉ từ các dự án có chất lượng thấp hơn chỉ đạt khoảng 8,7 USD/tín chỉ, còn những tín chỉ chưa được đánh giá chất lượng có giá giao dịch khoảng 6,3 USD/tín chỉ.

Điều này cho thấy thị trường carbon không chỉ quan tâm đến khối lượng phát thải được cắt giảm hay hấp thụ, mà ngày càng đề cao tính toàn vẹn môi trường, độ tin cậy của dữ liệu và chất lượng của dự án tạo ra tín chỉ.