Sân khấu Việt từng bước hội nhập quốc tế

Nghệ thuật múa rối nước sẽ được trình diễn tại Pháp. (Ảnh BTC)

Điểm mới của hoạt động nghệ thuật này là nghệ sĩ Việt Nam cùng dàn dựng với đồng nghiệp Pháp. Sự kiện góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam, đồng thời đặt ra yêu cầu cần tích cực đổi mới, sáng tạo, đưa sân khấu Việt ra thế giới thường xuyên hơn, bền vững hơn.

Những chuyển động tích cực

Tuần Sân khấu Việt Nam tại Pháp (Vietnam en Scène) do Bộ Ngoại giao, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng các cơ quan đại diện Việt Nam tại Pháp phối hợp tổ chức, nhân kỷ niệm 50 năm Việt Nam gia nhập UNESCO. Hơn 100 nghệ sĩ đến từ Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam, Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam, Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Đà Nẵng, Nhà hát Múa rối Việt Nam, Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam cùng các nghệ sĩ Pháp sẽ góp mặt trong chương trình “Từ Di sản đến Đương đại”.

Điểm thu hút sự quan tâm của giới chuyên môn là cách triển khai sự kiện ý nghĩa này. Trước đây, sân khấu Việt ra nước ngoài phần nhiều theo các ngày, tuần văn hóa. Các đơn vị nghệ thuật thường chọn vài trích đoạn đặc sắc, diễn cho kiều bào và khách mời xem; tuy nhiên khán giả nước sở tại khó hiểu trọn câu chuyện cũng như những nét văn hóa trong từng tiết mục. Lần này, “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” của Lưu Quang Vũ do nữ đạo diễn Pháp Anne Bouvier dàn dựng cùng với diễn viên Nhà hát Tuổi trẻ. Truyện Đinh Bộ Lĩnh và Trương Chi được đạo diễn mang hai dòng máu Việt-Pháp Olivier Dhénin Hữu cùng Công ty Sân khấu Winterreise dựng thành nhạc kịch đương đại. Câu chuyện Việt được kể bằng ngôn ngữ sân khấu quen thuộc với công chúng châu Âu nên dễ được đón nhận hơn. Đại sứ Việt Nam tại Pháp Trịnh Đức Hải gọi đó là bước chuyển từ “giới thiệu” sang “cùng nhau sáng tạo”.

Tuần Sân khấu Việt Nam tại Pháp là hoạt động nối tiếp chuỗi hoạt động giao lưu quốc tế sôi nổi của giới sân khấu thời gian qua. Gần đây, có thể kể đến Liên hoan quốc tế sân khấu thử nghiệm lần thứ VI diễn ra tại Hà Nội, Hải Phòng, Ninh Bình và Thành phố Hồ Chí Minh vào tháng 11/2025, quy tụ hơn 1.000 nghệ sĩ với 19 vở diễn trong nước và 8 tác phẩm nước ngoài. Tháng 5 vừa qua, tại Liên hoan các trường đào tạo sân khấu châu Á lần thứ VIII ở Bắc Kinh (Trung Quốc), vở “Pygmalion” của Trường đại học Sân khấu-Điện ảnh Hà Nội giành giải Vở diễn xuất sắc. Vở cải lương thể nghiệm “Nhật thực” của Trường đại học Sân khấu-Điện ảnh Thành phố Hồ Chí Minh, sau bốn giải vàng ở Nam Ninh cuối năm 2025, đã được mời đích danh dự Liên hoan Sân khấu Nam Á và Đông Nam Á lần thứ III ở Vân Nam (Trung Quốc) và nhận sáu giải, trong đó có giải Vở diễn xuất sắc nhất. Đây là tín hiệu vui cho sân khấu truyền thống, đồng thời cho thấy lớp nghệ sĩ trẻ đã sẵn sàng thử sức ở những môi trường nhiều cạnh tranh.

Sân khấu ra với thế giới còn là cách giới thiệu đất nước hiệu quả, dễ đi vào lòng người. Thứ trưởng Ngoại giao Ngô Lê Văn ví sân khấu như “nhịp cầu tự nhiên” giúp công chúng quốc tế cảm nhận chiều sâu văn hóa Việt Nam. Đạo diễn Olivier Dhénin Hữu bày tỏ mong muốn đưa công chúng Pháp đến gần hơn với một Việt Nam của truyền thuyết, ký ức và đời sống tinh thần mà theo ông vẫn còn ít được biết đến tại Pháp.

Học hỏi để đi xa

Hội nhập là dịp để người làm nghề học hỏi và tự nâng chuẩn. Tại Liên hoan quốc tế sân khấu thử nghiệm lần thứ VI, Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Thúy Mùi, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam chia sẻ: “Nghệ sĩ Việt Nam cần vượt lên chính mình, học hỏi tinh hoa sân khấu thế giới”. Ông Lưu Thành Cương, Giám đốc kỹ thuật một đoàn kịch của tỉnh Sơn Đông (Trung Quốc), cho biết đoàn ông cũng “học hỏi thêm về tư duy, ngôn ngữ sân khấu dày dạn, sắc bén” từ các vở diễn của Việt Nam.

Nhiều nước châu Á đã đưa sân khấu truyền thống ra thế giới thành công. Kabuki của Nhật Bản diễn ở nước ngoài lần đầu năm 1928. Sau gần một thế kỷ lưu diễn bền bỉ đã biến loại hình này thành một dấu ấn văn hóa Nhật Bản. Ở Trung Quốc, vở côn kịch “Mẫu đơn đình” bản rút gọn do nhà văn Bạch Tiên Dũng cùng Nhà hát Côn kịch Tô Châu thực hiện từng sang Anh, Mỹ, Hy Lạp. Theo báo China Daily, sau 20 năm, vở đã được diễn hơn 500 buổi, thu hút khoảng 800.000 lượt người xem, trong đó có nhiều người trẻ.

Để vươn ra thế giới, sân khấu Việt còn nhiều việc phải làm. Nhà báo Nguyễn Mỹ Linh, Giám đốc sản xuất Tuần Sân khấu Việt Nam tại Pháp, thừa nhận chinh phục công chúng Paris là “thử thách lớn”, bởi thành phố này có hơn 300 nhà hát sáng đèn mỗi ngày. Đạo diễn Lê Quý Dương, người nhiều năm hoạt động trong Hiệp hội Sân khấu thế giới cho rằng, sân khấu Việt Nam đang cần một “cú huých” để tháo gỡ những vướng mắc trong tổ chức, vận hành. Ở nhiều nền sân khấu phát triển, theo ông, đạo diễn, diễn viên được tuyển chọn công khai theo từng dự án, thay vì chỉ dựa vào biên chế sẵn có.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt yêu cầu phát huy sức mạnh mềm, đưa giá trị văn hóa Việt Nam đến gần hơn với công chúng thế giới. Với sân khấu, các chuyên gia đề xuất có ba việc cần làm. Một là chuyển từ hợp tác theo sự kiện sang hợp tác thường xuyên. Thứ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông cho biết, Tuần Sân khấu Việt Nam tại Pháp hướng tới nền tảng hợp tác bền vững qua đồng dàn dựng, trao đổi nghệ sĩ, đào tạo chuyên môn; cách làm này nên được mở rộng sang các đối tác khác. Hai là đổi mới cách sản xuất. Ngay từ khi chọn kịch bản, nhà hát nên tính đến bản diễn dành cho lưu diễn, có phụ đề, có bản ghi hình chất lượng cao để gửi các liên hoan. Ba là có nguồn lực và có người làm: Quỹ hỗ trợ lưu diễn, cơ chế đặt hàng vở hợp tác quốc tế, khuyến khích doanh nghiệp tài trợ; đào tạo đội ngũ biết ngoại ngữ, biết sản xuất, đàm phán bản quyền và tiếp thị.

Tuồng, chèo, cải lương, múa rối nước,... là vốn quý, ít nền sân khấu có được. Để vốn quý ấy thật sự trở thành sức mạnh mềm, đóng góp vào sự phát triển của đất nước, cần thêm nhiều hoạt động được đầu tư, chuẩn bị kỹ lưỡng, bài bản để có những vở diễn đủ sức nặng, thu hút khán giả năm châu.