Sản xuất lúa hữu cơ - mở đường cho hạt gạo sạch bước ra thị trường lớn

Toàn cảnh vùng sản xuất lúa rươi hữu cơ quy mô gần 40 ha của Công ty TNHH Toản Xuân tại bãi bồi ven sông Hồng, xã Giao Minh.

Lấy tiêu chuẩn USDA làm thước đo

Trên cánh đồng bãi bồi gần 40 ha thuộc xã Giao Minh, dàn máy gặt đập liên hợp của Công ty TNHH Toản Xuân đang hối hả rẽ từng vệt lúa chín rộ. Máy chạy đến đâu, từng bao thóc ST25 hạt chắc mẩy, thơm mùi lúa mới được công nhân bốc xếp, đóng lô ngay đến đó để chuyển thẳng về nhà máy sấy, chế biến.

Ít ai ngờ dải bãi bồi đang vào vụ gặt tấp nập hôm nay từng bị người dân bỏ hoang nhiều vụ liền do canh tác bấp bênh. Nằm ngoài tuyến đê bao chính nhưng được bao bọc bởi hệ thống đê bối ven sông Hồng, khu đất vô tình trở thành một tiểu vùng sinh thái độc lập: đất đai màu mỡ nhờ phù sa bồi đắp, nguồn nước tưới tiêu cách ly hoàn toàn với các vùng nội đồng thâm canh và tuyệt đối không vướng dư lượng hóa chất nông nghiệp.

Sau hơn một thập kỷ kiên trì chuyển đổi từ canh tác truyền thống sang nông nghiệp sinh thái tuần hoàn, Công ty TNHH Toản Xuân nhận thấy đây chính là địa bàn lý tưởng để xây dựng chuỗi lúa gạo hữu cơ khép kín. Doanh nghiệp đã chủ động khảo sát thực địa, xây dựng hồ sơ và đề xuất UBND tỉnh Ninh Bình cùng chính quyền địa phương tạo điều kiện giao đất triển khai dự án “Xây dựng vùng lúa hữu cơ, sinh thái tập trung tại xã Giao Minh”.

Dàn máy gặt đập liên hợp thu hoạch lúa trên cánh đồng bãi bồi Giao Minh.

Đánh giá cao khả thi của dự án, UBND tỉnh Ninh Bình đã nhanh chóng chấp thuận chủ trương, giao gần 40 ha đất bãi bồi cho Công ty TNHH Toản Xuân thuê theo đúng quy hoạch. Cùng với sự đồng hành của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh trong việc kết nối các nhà khoa học của Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam (VOAA), các chính sách hỗ trợ phát triển đất trồng lúa kịp thời đã tạo điểm tựa pháp lý vững chắc để doanh nghiệp yên tâm đầu tư bài bản.

Ông Trần Quốc Toản, Giám đốc Công ty, nhớ lại: "Thời điểm nhận đất cuối tháng 5 là lúc áp lực khung thời vụ đè nặng. Nếu chậm trễ, toàn bộ kế hoạch vụ mùa coi như lỡ dở. Chúng tôi dồn toàn bộ nhân lực, đưa máy móc cơ giới ra thực địa. Chỉ trong vòng hơn một tháng sau quyết định giao đất, doanh nghiệp đã hoàn tất việc đắp các bờ vùng, bờ thửa, dựng hàng rào phân cách, kiến thiết vùng đệm cách ly an toàn với khu vực canh tác bên ngoài, đồng thời nạo vét mương máng điều tiết tưới tiêu. Toàn bộ diện tích 39,3 ha đã được gieo cấy giống lúa ST25 ngay trong khung thời vụ tốt nhất”.

Ông Trần Quốc Toản, Giám đốc Công ty TNHH Toản Xuân (bên trái) cùng cán bộ kỹ thuật kiểm tra độ mẩy và độ đồng đều của bông lúa ST25 trước giờ thu hoạch.

Song hành cùng doanh nghiệp từ những ngày đầu khảo sát và trực tiếp hướng dẫn kỹ thuật trên đồng bãi, GS. TS Đào Thanh Vân, Phó Chủ tịch VOAA cho biết: "Mọi tiêu chuẩn hữu cơ từ Việt Nam đến quốc tế như USDA của Hoa Kỳ đều đòi hỏi tính tuân thủ tuyệt đối: không giống biến đổi gen, không hóa chất độc hại, đất phải có thời gian nghỉ hoặc không chịu tác động thâm canh. Lợi thế lớn nhất của Giao Minh là khu đất bãi ngoài đê để hoang nhiều năm, không bị phân thuốc hóa học ngấm vào. Nhờ đó, khi chuyên gia của tổ chức quốc tế Control Union lấy mẫu phân tích đất và nước, các chỉ số đều đạt ngay yêu cầu mà không phải trải qua giai đoạn chuyển đổi kéo dài".

Tuy nhiên, có đất sạch và giống tốt mới chỉ là điều kiện cần. Trong suốt vụ mùa, nhóm chuyên gia của VOAA đã cùng ăn, cùng ra đồng với người lao động để thiết lập quy trình quản lý vật tư đầu vào nghiêm ngặt, ghi chép nhật ký sản xuất và theo dõi sát sao từng giai đoạn sinh trưởng của cây lúa. Tính kỷ luật của quy trình hữu cơ được duy trì xuyên suốt cho đến tận khâu thu hoạch và chế biến.

Thóc vừa gặt được đóng bao để chuyển ngay về nhà máy sấy, chế biến nhằm đảm bảo chất lượng tốt nhất.

Hạt thóc sau khi gặt được đưa ngay vào hệ thống sấy gián tiếp bằng viên trấu nén ở nhiệt độ không quá 45°C trong 18-24 giờ để đưa độ ẩm về 14%, vừa giữ nguyên phẩm chất hạt gạo vừa loại bỏ hoàn toàn việc sử dụng than củi, nhiên liệu hóa thạch. Nhờ kiểm soát chặt chẽ toàn bộ chu trình khép kín từ đồng ruộng đến khâu bảo quản, đến giờ phút này, mọi xét nghiệm phân tích mẫu sản phẩm đều đã hoàn tất và đạt chuẩn, cánh đồng chỉ còn chờ ngày nhận quyết định công nhận chính thức từ tổ chức chứng nhận quốc tế.

Tạo bước đệm để phát triển du lịch nông nghiệp, trải nghiệm sinh thái

Điểm mấu chốt tạo nên giá trị vượt trội của mô hình chính là nguyên tắc: Hoàn toàn không sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hóa học. Bí quyết để vừa diệt trừ sâu bệnh, vừa bảo tồn nguyên vẹn hệ sinh vật bản địa nằm ở tri thức đồng bãi độc đáo: Kỹ thuật phóng ngập nước.

Dưới góc nhìn khoa học chuyên sâu, GS. TS Đào Thanh Vân làm rõ cơ chế nông học của biện pháp này: Kỹ thuật phóng ngập nước thực chất là sự nâng tầm tri thức bản địa trong việc điều tiết nguồn nước sông Hồng để quản lý dịch hại theo hướng “thuận thiên”. Khi điều kiện sinh trưởng của cây lúa cho phép, hệ thống cống đập chủ động dẫn nước sông vào ruộng làm ngập toàn bộ cây lúa từ 4 đến 6 giờ rồi tháo kiệt. Áp lực dòng nước cùng độ ngập kiểm soát sẽ hỗ trợ cuốn trôi, làm rơi rụng, ung trứng, từ đó giảm triệt để mật độ của các loài côn trùng gây hại nguy hiểm như rầy nâu, sâu cuốn lá, sâu đục thân... Cách làm này hạn chế tối đa áp lực sâu hại mà không cần đến thuốc hóa học.

Cán bộ kỹ thuật và công nhân đồng ruộng kiểm tra độ sạch sâu bệnh trên từng khóm lúa sau khi áp dụng kỹ thuật phóng ngập nước.

Ở góc độ người trực tiếp vận hành con nước trên ruộng, ông Bùi Thanh Quyết, cán bộ kỹ thuật phụ trách vùng trồng lúa rươi hữu cơ của Công ty Toản Xuân, tiếp lời về sự khắt khe của phương pháp trừ sâu bệnh độc đáo này: “Để phóng ngập nước thành công, kinh nghiệm đồng đất là yếu tố quyết định. Phải nhìn trời, nhìn con nước sông Hồng. Tuyệt đối không được phóng nước lúc trưa nắng gắt vì nước dâng lên gặp nắng sẽ làm luộc chín thân lúa; chỉ được làm vào lúc chiều tối mát mẻ. Đặc biệt, kỹ thuật này chỉ áp dụng duy nhất ở giai đoạn lúa đang đẻ nhánh. Đến khi lúa bước vào làm đòng, trỗ bông là tuyệt đối dừng lại, chuyển sang chế độ nước nông hoặc ướt hạn hợp lý".

Đứng ôm bó lúa hạt mẩy trĩu trên tay, ông Phạm Văn Khuông, người công nhân gắn bó trực tiếp với đồng bãi từ những ngày đầu cải tạo, hồ hởi: "Canh tác hữu cơ lúc đầu ngỡ khó vì không được dùng thuốc, dùng phân hóa học nhưng khi hiểu con nước, làm chủ kỹ thuật phóng ngập thì khỏe người, lúa sạch mẩy hạt, đất lại tơi xốp, cua cá đầy đồng".

Tiềm năng kinh tế của mô hình lúa rươi hữu cơ đã hiện hữu rõ nét. Trong khi gạo rươi sinh thái bình thường đã có giá khoảng 120.000 đồng/kg, hạt gạo hữu cơ ST25 Giao Minh sau khi chính thức có chứng nhận USDA sẽ định vị ở phân khúc cao cấp hơn hẳn. Ngay trong vụ sản xuất này, nhiều hệ thống bán lẻ và công ty quà tặng đã chủ động ký hợp đồng bao tiêu hàng trăm tấn sản phẩm.

Nhìn xa hơn, đất sạch, nước lành còn giúp hồi sinh mạnh mẽ nguồn lợi thủy sản nước lợ. Doanh thu kép từ mùa rươi, cáy và thủy sản bản địa có giá trị kinh tế cao đã tạo nên một chu trình cộng sinh bền vững. Hơn thế, việc kiến thiết một cánh đồng sinh thái hoàn toàn không hóa chất ven cửa sông Hồng chính là bước đệm lý tưởng để phát triển du lịch nông nghiệp, du lịch trải nghiệm sinh thái, biến dải đất bãi bồi thành điểm đến hấp dẫn du khách về với thiên nhiên.

Từ thành công bước đầu của gần 40 ha tại Giao Minh, đang đặt ra bài toán nhân rộng sản xuất hữu cơ trên địa bàn tỉnh. Theo nhìn nhận của GS. TS Đào Thanh Vân, sức sống của mô hình trước hết bắt nguồn từ việc đánh thức tri thức bản địa và kiên định với lối canh tác thuận tự nhiên, song để đi được đường dài thì yếu tố cốt lõi phải nằm ở vai trò dẫn dắt của các doanh nghiệp đầu tàu. Bởi lẽ, khi tri thức đồng bãi được chuẩn hóa theo chuẩn mực quốc tế, nó đòi hỏi suất đầu tư hạ tầng đồng bộ, hệ thống kho bãi sấy tuần hoàn khép kín cùng chi phí duy trì chứng nhận hàng năm rất tốn kém, những việc mà từng hộ hay nhóm hộ nông dân nhỏ lẻ khó có thể tự cáng đáng.

Đi liền với nỗ lực của doanh nghiệp, các chính sách hỗ trợ đất lúa, kinh phí chứng nhận và xúc tiến đầu ra từ phía tỉnh giữ vai trò tiếp sức mang tính quyết định. Đây chính là điểm tựa để các địa phương tự tin mở rộng mô hình ra các dải bãi bồi ven sông tương tự, hình thành chuỗi giá trị kết hợp giữa lúa gạo sạch, thủy sản nước lợ và cây dược liệu bản địa.

Từ dải bãi bồi từng bị bỏ hoang ở Giao Minh, sự bắt tay giữa Nhà nước, doanh nghiệp, nhà khoa học và người nông dân đã khẳng định: Nông nghiệp hiện đại hoàn toàn có thể làm giàu từ việc lắng nghe và nương tựa vào tự nhiên.