Sáng tạo tinh tế từ khung dệt thô sơ

Độc đáo kỹ thuật dệt - thêu đồng thời

Lâm Đồng, vùng đất cao nguyên hùng vĩ, là cái nôi sinh sống lâu đời của nhiều dân tộc bản địa, trong đó nổi bật là đồng bào Mạ, K’Ho, Chu Ru, M’Nông… Mỗi cộng đồng, với lịch sử và môi trường sống riêng, đã kiến tạo nên bản sắc văn hóa phong phú, tạo nên bức tranh đa sắc tộc đầy mê hoặc của vùng đất này.

Cũng như nhiều cộng đồng khác trên vùng đất Tây Nguyên, người Mạ lưu giữ những nghề thủ công truyền thống lâu đời gắn liền với đời sống thường nhật. Trong số đó, nghề dệt thổ cẩm được xem như “linh hồn” thẩm mỹ, phản ánh bản sắc văn hóa độc đáo của tộc người. Chỉ với bộ khung dệt đai lưng tự chế, thô sơ, gọn nhẹ, phụ nữ Mạ đã sáng tạo nên những tấm thổ cẩm không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn trở thành tác phẩm nghệ thuật, chứa đựng đường nét, hoa văn sinh động và giàu tính biểu tượng.

Phụ nữ Mạ đã dệt nên những tấm thổ cẩm từ khung dệt thô sơ. Ảnh: Craft Link

Quy trình dệt diễn ra trên khung đai lưng buộc chặt phía sau các bà, các chị; đôi chân duỗi thẳng để căng sợi, đôi tay kiên trì luồn sợi ngang từng đường. Cấu trúc khung dệt này giới hạn chiều ngang của tấm vải (chỉ khoảng 60 - 80cm), đòi hỏi sự nhẫn nại và khéo léo. Nếu muốn tạo nên tấm vải lớn, người thợ buộc phải ghép nhiều mảnh vải nhỏ, thể hiện sự bền bỉ và tinh tế trong lao động thủ công truyền thống.

Sự tinh tế nằm ở quy trình tạo màu và kỹ thuật tạo hoa văn. Nguyên liệu nhuộm màu được lấy hoàn toàn từ tự nhiên: củ nghệ, củ nâu, lá cây tràm, cánh kiến, than củi… Tỷ lệ pha chế, tạo màu là những bí quyết gia truyền, không theo công thức định lượng mà theo kinh nghiệm và cảm quan tinh tế của từng người. Điều này không chỉ tạo ra bảng màu độc đáo mà còn thể hiện sự trân trọng và kết nối sâu sắc của người Mạ với hệ sinh thái rừng.

Đặc biệt, thổ cẩm Mạ nổi bật với sự ưu tiên màu trắng làm màu chủ đạo, làm nền cho tấm vải. Điều này tạo nên sự khác biệt rõ rệt so với nhiều dân tộc Tây Nguyên khác, vốn ưa chuộng gam màu tối (xanh, đen) làm nền. Nhờ nền trắng, các họa tiết hoa văn của người Mạ nổi bật và tươi sáng rực rỡ.

Kỹ thuật dệt thổ cẩm của người Mạ còn đạt đến sự khéo léo và sáng tạo, được gói gọn trong phương pháp "dệt - thêu đồng thời". Trong khi dệt, phụ nữ Mạ không chỉ dùng các thanh công cụ để đẩy và luồn sợi ngang/dọc mà còn khéo léo dùng tay luồn sợi, tạo họa tiết gần như là thêu ngay trên tấm vải đang dệt, dù không cần dùng kim thêu.

Kỹ thuật này cho phép nghệ nhân Mạ vượt qua mọi khuôn mẫu cứng nhắc. Đối với các hoa văn hình học, hình kỷ hà, hay đường viền lặp lại theo chu kỳ, họ sử dụng kỹ thuật dệt truyền thống như tạo nổi sợi dọc. Nhưng đối với các hình tượng phức tạp và ngẫu hứng hơn như hình người, cây cối, chim muông, và các vật dụng, họ chủ yếu sử dụng kỹ thuật "thêu đồng thời" này.

Phương pháp "dệt - thêu đồng thời" làm nên nét độc đáo của thổ cẩm của đồng bào Mạ. Ảnh: Craft Link

Kỹ thuật cài hoa văn trực tiếp trên khung cho phép phụ nữ Mạ thỏa sức sáng tạo, mỗi tấm chăn đắp, váy cho nữ giới hay khố cho nam giới là một phiên bản duy nhất, không theo kích cỡ hay màu sắc định sẵn. Chính sự phóng khoáng, đa dạng và linh hoạt trong sử dụng màu sắc đã tạo nên vẻ đẹp riêng biệt, không thể nhầm lẫn của thổ cẩm Mạ so với các tộc người khác.

Cầu nối văn hóa và du lịch

Nghề dệt thổ cẩm vừa là nét văn hóa đặc sắc, vừa có thể trở thành sản phẩm hàng hóa tiềm năng, giúp cải thiện đời sống người Mạ. Tuy nhiên, tốc độ phát triển nhanh chóng của xã hội hiện đại đặt nghề truyền thống này đứng trước nguy cơ mai một. Hầu hết người biết dệt đều đã lớn tuổi, trong khi thế hệ trẻ lại không mặn mà với công việc thủ công cần nhiều thời gian và sự tỉ mỉ này.

Trước thực trạng đó, thời gian qua, tỉnh Lâm Đồng đã triển khai những giải pháp bảo tồn văn hóa gắn liền với phát triển kinh tế du lịch. Theo đó, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch và chính quyền địa phương đã tích cực tuyên truyền, vận động, khuyến khích người lớn tuổi truyền dạy nghề dệt thổ cẩm, cách sử dụng khung cửi và dệt hoa văn cho con cháu. Đây là giải pháp "truyền lửa" từ gốc rễ, bảo đảm kiến thức và kỹ năng được lưu truyền trong không gian buôn làng truyền thống.

Các lớp truyền dạy nghề dệt cũng được tổ chức, không chỉ để duy trì nét văn hóa mà còn nhằm cải thiện thu nhập cho bà con. Việc này được cụ thể hóa thông qua Dự án 6 về "Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch". Nghề dệt thổ cẩm được xác định là nghề mũi nhọn, nhằm nâng cao giá trị kinh tế và quảng bá văn hóa dân tộc thiểu số đến du khách trong và ngoài nước.

Nghề dệt thổ cẩm được gìn giữ nhằm nâng cao giá trị kinh tế và quảng bá văn hóa dân tộc đến du khách. Ảnh: Craft Link

Bên cạnh đó, các dự án hợp tác phát triển bền vững, gắn với bảo tồn rừng quốc gia Cát Tiên, với sự tham gia của các đối tác như Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên, Craft Link... đã giúp phụ nữ Mạ bảo tồn nghề dệt và sản xuất sản phẩm mới để bán trên thị trường. Các thành viên được tập huấn về quản lý sổ sách, kỹ năng quản lý, thậm chí cả kỹ năng đọc viết. Thu nhập tăng thêm từ nghề dệt đã góp phần quan trọng vào việc bảo tồn môi trường thiên nhiên nơi họ sinh sống, hướng đến phát triển bền vững.

Việc tổ chức bảo tồn, lưu truyền và phát triển nghề dệt thổ cẩm truyền thống của đồng bào dân tộc Mạ không chỉ là một hoạt động văn hóa mà còn là một chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Nó không chỉ góp phần phát huy bản sắc văn hóa đa dạng của các dân tộc trên địa bàn mà còn tạo ra sản phẩm hàng hóa có giá trị, tăng thu nhập cho người dân, từng bước khôi phục, lan tỏa nghề truyền thống và tạo ra một điểm nhấn du lịch văn hóa hấp dẫn và ý nghĩa tại địa phương.

Thảo Nguyên