Sầu riêng tăng nhanh, chuyển từ mở rộng diện tích sang nâng chất lượng

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không phải tiếp tục mở rộng diện tích mà là tổ chức lại vùng nguyên liệu, nâng chất lượng và đa dạng hóa thị trường để ngành hàng phát triển bền vững.

Hơn 1,3 triệu tấn sầu riêng bước vào cao điểm thu hoạch

Sầu riêng đang trở thành một trong những ngành hàng có tốc độ tăng trưởng nhanh của nông nghiệp Việt Nam. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2026, diện tích sầu riêng cả nước ước đạt khoảng 200.000ha, trong đó khoảng 129.500ha cho sản phẩm, với sản lượng dự kiến 2,08 triệu tấn. Quy mô này đã tăng gấp đôi so với mức khoảng 100.000ha được xác định trong quy hoạch ngành hàng trước đây.

Sự gia tăng nhanh về diện tích đã đưa sản lượng sầu riêng lên mức rất lớn, tạo nguồn nguyên liệu dồi dào cho chế biến và xuất khẩu. Tuy nhiên, đây cũng là thách thức không nhỏ khi sản lượng tập trung vào một số thời điểm trong năm, trong khi năng lực thu hoạch, sơ chế, bảo quản, logistics và tiêu thụ cần được tổ chức tương ứng.

Sự gia tăng nhanh về diện tích đã đưa sản lượng sầu riêng lên mức rất lớn, tạo nguồn nguyên liệu dồi dào cho chế biến và xuất khẩu. Ảnh: PV

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp, trong 7 tháng năm 2026, cả nước đã thu hoạch khoảng 768.000 tấn sầu riêng. Trong 5 tháng còn lại, dự kiến có khoảng 1,3 triệu tấn tiếp tục được thu hoạch, chủ yếu tập trung từ tháng 8 đến tháng 10. Riêng Đắk Lắk dự kiến thu hoạch khoảng 500.000 tấn, Lâm Đồng khoảng 300.000 tấn.

Trong khi nguồn cung tăng mạnh, hoạt động xuất khẩu vẫn ghi nhận những tín hiệu tích cực. Bảy tháng đầu năm, Việt Nam xuất khẩu khoảng 493.000 tấn sầu riêng, trị giá 950,7 triệu USD, tăng 31% so với cùng kỳ. Với quy mô sản lượng ngày càng lớn, ngành nông nghiệp đặt kỳ vọng kim ngạch xuất khẩu sầu riêng cả năm 2026 có thể vượt 4 tỷ USD.

Hơn 90% kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam hiện tập trung tại thị trường Trung Quốc. Ảnh: PV

Những con số này cho thấy dư địa của ngành hàng vẫn rất lớn. Tuy nhiên, tăng trưởng xuất khẩu cũng bộc lộ rõ một vấn đề cần sớm giải quyết: sự phụ thuộc quá lớn vào một thị trường. Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) Nguyễn Anh Sơn cho biết, hơn 90% kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam hiện tập trung tại thị trường Trung Quốc.

Tại Đắk Lắk, khoảng 70% sản lượng sầu riêng phụ thuộc vào thị trường này. Trung Quốc là thị trường lớn, có vai trò quan trọng đối với đầu ra của sầu riêng Việt Nam. Tuy nhiên, việc phụ thuộc vào một thị trường cũng khiến ngành hàng dễ chịu tác động khi chính sách nhập khẩu, yêu cầu kỹ thuật, kiểm dịch thực vật, an toàn thực phẩm hoặc nhu cầu tiêu dùng thay đổi.

Trong bối cảnh sản lượng đã vượt 2 triệu tấn, bài toán của sầu riêng Việt Nam vì thế không còn đơn thuần là sản xuất được bao nhiêu mà là bán ở đâu, bán theo tiêu chuẩn nào và làm thế nào để giữ được giá trị sản phẩm.

Không chạy theo diện tích, tổ chức lại vùng nguyên liệu

Trước tốc độ tăng nhanh của diện tích và sản lượng, định hướng quản lý ngành hàng đang chuyển mạnh từ mở rộng sản xuất sang nâng cao chất lượng, hiệu quả và khả năng đáp ứng thị trường. Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng yêu cầu các địa phương rà soát, quản lý chặt chẽ diện tích, không mở rộng diện tích sầu riêng, tập trung nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất; đồng thời tổ chức sản xuất gắn với liên kết chuỗi và nhu cầu thị trường.

Thay vì phát triển tự phát, vùng nguyên liệu sầu riêng cần được rà soát, tổ chức lại dựa trên điều kiện đất đai, nguồn nước, khí hậu, hạ tầng và khả năng liên kết thị trường. Những khu vực không phù hợp cần được hạn chế phát triển mới, trong khi các vùng có lợi thế phải tập trung nâng năng suất, chất lượng và hiệu quả trên diện tích hiện có.

Thay vì phát triển tự phát, vùng nguyên liệu sầu riêng cần được rà soát, tổ chức lại dựa trên điều kiện đất đai, nguồn nước, khí hậu, hạ tầng và khả năng liên kết thị trường. Ảnh: PV

Sản xuất cũng cần chuyển từ mô hình phân tán sang vùng hàng hóa tập trung, gắn chặt giữa người trồng với doanh nghiệp, cơ sở đóng gói, chế biến và hệ thống tiêu thụ. Doanh nghiệp xuất khẩu được khuyến khích đầu tư trở lại vùng nguyên liệu, hỗ trợ kỹ thuật, xây dựng quy trình sản xuất và truy xuất nguồn gốc, qua đó hình thành mối liên kết lâu dài thay vì chỉ thu mua theo mùa vụ.

Một yêu cầu đặc biệt quan trọng là kiểm soát chất lượng ngay từ vùng trồng. Khi các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn, một lô hàng không đáp ứng yêu cầu có thể ảnh hưởng không chỉ đến doanh nghiệp mà còn đến uy tín của cả ngành hàng.

Bên cạnh đó, việc quản lý chặt mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và kiểm nghiệm cũng cần được thực hiện đồng bộ, tránh tình trạng ách tắc làm ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu. Các địa phương phải bảo đảm tiến độ cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và kiểm nghiệm, không để phát sinh ách tắc ảnh hưởng đến xuất khẩu.

Cùng với đó, cần khuyến khích đầu tư các cơ sở sơ chế, cấp đông, bảo quản và chế biến sâu tại những vùng sản xuất tập trung; phát triển các sản phẩm như sầu riêng đông lạnh, múi sầu riêng, puree và các sản phẩm chế biến phù hợp với từng thị trường. Việc tăng tỷ trọng chế biến không chỉ giúp kéo dài thời gian bảo quản mà còn giảm áp lực tiêu thụ trong thời gian thu hoạch tập trung.

Việc tăng tỷ trọng chế biến không chỉ giúp kéo dài thời gian bảo quản mà còn giảm áp lực tiêu thụ trong thời gian thu hoạch tập trung. Ảnh: PV

Cùng với tổ chức lại sản xuất, đa dạng hóa thị trường là yêu cầu cấp thiết để giảm mức độ phụ thuộc vào một thị trường xuất khẩu. Trung Quốc tiếp tục là thị trường trọng điểm, nhưng sầu riêng Việt Nam cần từng bước mở rộng sang những thị trường có sức mua và yêu cầu chất lượng cao.

Theo định hướng được đặt ra, Việt Nam sẽ tiếp tục đàm phán mở rộng thị trường, tăng thị phần tại các thị trường tiềm năng; đồng thời đẩy mạnh xuất khẩu sầu riêng đông lạnh sang Mỹ, châu Âu, Nhật Bản, Canada, Hàn Quốc, Australia... Hoạt động xúc tiến thương mại cũng cần được tăng cường tại các thị trường như Anh, Pháp, Hà Lan và UAE.

Khi sản lượng ngày càng lớn, mục tiêu không chỉ là đưa thêm sầu riêng ra thị trường mà phải tạo ra những sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn, có nguồn gốc rõ ràng, bảo đảm an toàn và có khả năng cạnh tranh lâu dài. Đây cũng là cơ sở để ngành hàng sầu riêng chuyển từ tăng trưởng nhanh sang tăng trưởng bền vững, nâng cao thu nhập cho người trồng và củng cố vị thế của sầu riêng Việt Nam trên thị trường quốc tế.