Siết chặt các hành vi bị nghiêm cấm trong đấu thầu, ngăn thông thầu và trục lợi
Chiều 21-11, tiếp tục chương trình kỳ họp thứ hai, Quốc hội đã biểu quyết thông qua Luật Đấu thầu (sửa đổi).
Luật gồm 8 chương, 59 điều, có hiệu lực thi hành từ ngày 1-3-2027. Riêng khoản 4 Điều 35 của Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 1-7-2027.

Quốc hội đã biểu quyết thông qua Luật Đấu thầu (sửa đổi). Ảnh: quochoi.vn
Ngăn chặn lợi dụng đấu thầu, chia nhỏ dự án để chỉ định thầu
Luật Đấu thầu (sửa đổi) quy định 9 nhóm hành vi bị nghiêm cấm, trong đó bổ sung, làm rõ các hành vi thông thầu, gian lận, cản trở hoạt động đấu thầu; ngăn chặn tình trạng chia nhỏ dự án để chỉ định thầu, tiết lộ thông tin và sử dụng nhà thầu phụ trái quy định; bổ sung cơ chế linh hoạt khi lựa chọn nhà thầu cung cấp thuốc, hóa chất, vật tư y tế và thiết bị y tế.
Theo quy định tại Điều 14, các hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động đấu thầu được xác định cụ thể nhằm tăng cường tính công khai, minh bạch, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh và phòng ngừa tiêu cực trong lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư.
Cụ thể, nghiêm cấm các hành vi đưa, nhận, môi giới hối lộ; lợi dụng chức vụ, quyền hạn để gây ảnh hưởng, can thiệp trái pháp luật vào hoạt động đấu thầu dưới mọi hình thức.
Đối với hành vi thông thầu, dự thảo làm rõ các biểu hiện như dàn xếp, thỏa thuận, ép buộc một hoặc các bên chuẩn bị hồ sơ dự thầu hoặc rút hồ sơ dự thầu nhằm tạo điều kiện để một bên trúng thầu; thỏa thuận từ chối cung cấp hàng hóa, dịch vụ, không ký hợp đồng thầu phụ hoặc thực hiện các hình thức thỏa thuận khác để một bên trúng thầu.
Đáng chú ý, hành vi nhà thầu, nhà đầu tư có năng lực, đã tham dự thầu và đáp ứng yêu cầu hồ sơ mời thầu nhưng cố ý không cung cấp tài liệu chứng minh năng lực khi được yêu cầu làm rõ hoặc đối chiếu tài liệu nhằm tạo điều kiện cho một bên trúng thầu cũng được xác định là thông thầu. Việc dàn xếp, thỏa thuận nâng khống giá gói thầu, dự toán gói thầu trong quá trình lập giá cũng thuộc hành vi bị nghiêm cấm.
Đồng thời, nghiêm cấm hành vi gian lận, bao gồm làm giả hồ sơ, tài liệu trong hồ sơ dự thầu, hồ sơ đề xuất hoặc hồ sơ đăng ký thực hiện dự án đầu tư kinh doanh; kê khai thông tin không trung thực nhằm làm sai lệch kết quả lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư.
Luật cũng nghiêm cấm việc hủy hoại, lừa dối, thay đổi, che giấu chứng cứ hoặc báo cáo sai sự thật; đe dọa, gợi ý nhằm ngăn chặn việc làm rõ hành vi hối lộ, gian lận hoặc thông đồng với cơ quan có chức năng giám sát, kiểm tra, thanh tra, kiểm toán.
Một nội dung đáng chú ý khác là nghiêm cấm nhà thầu trúng thầu, ký hợp đồng với chủ đầu tư đối với những gói thầu mà trước đó chính nhà thầu này đã cung cấp dịch vụ tư vấn lập, thẩm tra, thẩm định dự toán, thiết kế kỹ thuật, thiết kế bản vẽ thi công, thiết kế kỹ thuật tổng thể (thiết kế FEED) hoặc thực hiện các công việc tư vấn liên quan trực tiếp đến quá trình lựa chọn nhà thầu, giám sát thực hiện hợp đồng, tư vấn kiểm định theo các trường hợp quy định tại dự thảo.
Cùng với việc hoàn thiện các quy định về hành vi bị nghiêm cấm, Điều 35 quy định các phương thức lựa chọn nhà thầu cung cấp thuốc, hóa chất, vật tư y tế, vật tư xét nghiệm và thiết bị y tế, tạo thêm cơ chế phù hợp với hoạt động khám bệnh, chữa bệnh.

Quốc hội đã biểu quyết thông qua Luật Đấu thầu (sửa đổi). Ảnh: quochoi.vn
Theo đó, cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có thể lựa chọn nhà thầu cung cấp hóa chất, vật tư xét nghiệm, vật tư y tế, trong đó nhà thầu trúng thầu chịu trách nhiệm cung cấp thiết bị y tế để sử dụng các loại hóa chất, vật tư này theo yêu cầu của chủ đầu tư. Nhà thầu chỉ chuyển giao quyền sử dụng, không chuyển giao quyền sở hữu thiết bị y tế cho cơ sở khám bệnh, chữa bệnh.
Một phương thức khác là lựa chọn nhà thầu theo số lượng dịch vụ kỹ thuật. Theo đó, nhà thầu cung cấp hóa chất, vật tư xét nghiệm, vật tư y tế, thiết bị y tế, linh kiện, phụ kiện thay thế và các dịch vụ liên quan để vận hành thiết bị theo số lượng dịch vụ kỹ thuật mà chủ đầu tư yêu cầu trong hồ sơ mời thầu, hồ sơ yêu cầu; không cung cấp nhân công vận hành thiết bị y tế.
Giá gói thầu và giá dự thầu được xác định trên cơ sở số lượng dịch vụ kỹ thuật dự kiến. Thời gian thực hiện hợp đồng không quá 5 năm. Chính phủ sẽ quy định chi tiết phương thức lựa chọn nhà thầu này.
Đối với việc mua sắm thuốc, thiết bị y tế để bán lẻ tại cơ sở bán lẻ thuốc trong khuôn viên cơ sở khám bệnh, chữa bệnh; mua vắc xin, sinh phẩm phục vụ tiêm chủng tự nguyện, cơ sở y tế được tự quyết định việc mua sắm trên cơ sở bảo đảm công khai, minh bạch, hiệu quả và trách nhiệm giải trình.
Đáng chú ý, luật quy định cơ sở khám bệnh, chữa bệnh tư nhân và một số đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên, chi đầu tư hoặc tự bảo đảm chi thường xuyên được lựa chọn không áp dụng quy định của Luật Đấu thầu khi mua sắm thuốc, nguyên liệu làm thuốc, hóa chất, vật tư xét nghiệm, vật tư y tế và thiết bị y tế. Việc thanh toán từ nguồn quỹ bảo hiểm y tế trong trường hợp này thực hiện theo quy định của Chính phủ.
Đối với trạm y tế cấp xã, dự thảo cho phép ký hợp đồng với nhà cung cấp để mua thuốc, nguyên liệu làm thuốc, hóa chất, vật tư xét nghiệm, vật tư y tế và thiết bị y tế theo kết quả lựa chọn nhà thầu của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh công lập đang có hiệu lực, trên cơ sở bảo đảm công khai, minh bạch, hiệu quả và trách nhiệm giải trình.
Kiểm soát chặt chẽ việc chỉ định thầu, đề cao trách nhiệm người đứng đầu
Trong báo cáo tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự thảo Luật Đấu thầu, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn đã làm rõ nhiều nội dung được Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị rà soát, hoàn thiện, tập trung vào các quy định về chỉ định thầu, lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt, sử dụng nhà thầu phụ, giao nhiệm vụ và sửa đổi hợp đồng.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn phát biểu tiếp thu, giải trình. Ảnh: quochoi.vn
Đối với đề nghị chỉ áp dụng hình thức chỉ định thầu và các hình thức lựa chọn nhà thầu khác khi bảo đảm nguyên tắc, điều kiện, giới hạn chặt chẽ và có cơ chế kiểm soát phù hợp, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết, việc lựa chọn hình thức nhà thầu không thể chỉ căn cứ vào mức độ cạnh tranh mà cần tính đến mục tiêu, tính chất, quy mô, tiến độ và yêu cầu cụ thể của từng gói thầu.
Thực tiễn cho thấy, đối với những gói thầu chỉ có một nhà thầu đáp ứng yêu cầu hoặc có tính chất đặc thù, cấp bách, việc tổ chức đấu thầu đôi khi không tạo thêm cạnh tranh thực chất mà còn làm phát sinh thời gian, chi phí và thủ tục không cần thiết.
Vì vậy, dự thảo Luật mở rộng các hình thức chỉ định thầu, đặt hàng... nhằm tạo cơ chế lựa chọn phù hợp, nhưng không thay thế hay hạn chế việc áp dụng đấu thầu rộng rãi. Chủ đầu tư vẫn có quyền lựa chọn hình thức đấu thầu rộng rãi đối với cả những gói thầu đủ điều kiện áp dụng hình thức khác.

Quốc hội đã biểu quyết thông qua Luật Đấu thầu (sửa đổi). Ảnh: quochoi.vn
Cùng với đó, dự thảo Luật quy định chặt chẽ điều kiện, tiêu chí và giới hạn áp dụng đối với các trường hợp cấp bách, khẩn cấp để thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, đối ngoại; bảo vệ bí mật nhà nước; đáp ứng yêu cầu, điều kiện đặc thù về chuyên môn, nghiệp vụ mà không cần thiết áp dụng đấu thầu cạnh tranh.
Đặc biệt, việc chỉ định thầu đối với dự án cần đẩy nhanh tiến độ phải được xác định bằng văn bản của cấp có thẩm quyền, nhằm tránh lợi dụng sự chậm trễ do nguyên nhân chủ quan để áp dụng hình thức này.
Chính phủ cũng giao quy định cơ chế kiểm soát rủi ro theo hướng tăng cường công khai thông tin, giám sát, kiểm tra, hậu kiểm và xử lý vi phạm. Cách tiếp cận này nhằm chuyển từ quản lý nặng về quy trình, thủ tục sang quản lý theo chất lượng, hiệu quả và kết quả đầu ra, bảo đảm quyền chủ động của chủ đầu tư gắn với trách nhiệm giải trình.
Về thẩm quyền quy định các trường hợp chỉ định thầu, Chính phủ cho biết, dự thảo Luật được xây dựng trên cơ sở thể chế hóa chủ trương đổi mới tư duy xây dựng pháp luật tại Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị. Theo đó, Luật quy định những vấn đề khung, có tính nguyên tắc thuộc thẩm quyền của Quốc hội; những nội dung thường xuyên biến động được giao Chính phủ quy định chi tiết, kèm theo cơ chế kiểm soát chặt chẽ.
Việc giao Chính phủ quy định cụ thể các trường hợp áp dụng và hạn mức chỉ định thầu nhằm bảo đảm tính linh hoạt, phù hợp thực tiễn. Bởi hạn mức được xác định trên cơ sở giá gói thầu, trong khi giá cả hàng hóa, dịch vụ và chi phí thực hiện thường xuyên biến động theo thị trường. Nếu quy định cứng trong Luật sẽ khó điều chỉnh kịp thời khi điều kiện kinh tế - xã hội và mặt bằng giá thay đổi.
