Siết chặt liêm chính khoa học, quy định rõ trách nhiệm khi sử dụng AI trong nghiên cứu

Ngày 25/5, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW, Đảng và Nhà nước quan tâm đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đi cùng với đó là trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong việc bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.

Hướng dẫn là tài liệu khung, bao gồm các nội dung cơ bản có tính chất định hướng làm cơ sở để các cơ quan tài trợ kinh phí cho hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, các tổ chức khoa học và công nghệ cụ thể hóa thành quy tắc nội bộ và triển khai áp dụng trong phạm vi cơ quan, tổ chức. Qua đó, góp phần bảo vệ giá trị tri thức, chất lượng nghiên cứu, xây dựng văn hóa liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội và tính bền vững trong nghiên cứu.

Người nghiên cứu khoa học có thể bị cấm vô thời hạn nếu đạo văn, dữ liệu giả.

Hướng dẫn tập trung vào: các quy tắc bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ; các biện pháp phòng ngừa vi phạm; trách nhiệm của các chủ thể, bao gồm: cá nhân hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ; tổ chức chủ trì, chủ nhiệm nhiệm vụ, trưởng nhóm nghiên cứu; bộ phận quản lý khoa học và công nghệ; thành viên hội đồng, chuyên gia tư vấn, phản biện, đánh giá; người đứng đầu cơ quan tài trợ kinh phí cho hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, tổ chức khoa học và công nghệ trong việc bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp.

Quy định về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ đã đưa ra hàng loạt yêu cầu chặt chẽ nhằm nâng cao tính trung thực, minh bạch và trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân tham gia nghiên cứu.

Theo quy định, mọi cá nhân tham gia hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ phải tuân thủ các nguyên tắc liêm chính khoa học như trung thực trong đề xuất, thực hiện, công bố và ứng dụng kết quả nghiên cứu; khách quan, minh bạch trong thiết kế nghiên cứu, thu thập, phân tích và xử lý dữ liệu. Đồng thời, các nhà khoa học phải tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, ghi nhận đầy đủ đóng góp của các cá nhân, tổ chức liên quan và có trách nhiệm giải trình về kết quả nghiên cứu khi được yêu cầu.

Quy định cũng nhấn mạnh yêu cầu tuân thủ đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học. Các hoạt động nghiên cứu không được gây tổn hại đến xã hội, môi trường hoặc vi phạm các giá trị nhân văn; phải bảo đảm an toàn, quyền riêng tư và phẩm giá của đối tượng nghiên cứu, đặc biệt với các nghiên cứu trên con người. Các nghiên cứu y sinh học phải tuân thủ hướng dẫn của Bộ Y tế và các cơ quan liên quan.

Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ, quy định nghiêm cấm hành vi sao chép ý tưởng, kết quả nghiên cứu của người khác hoặc của chính mình mà không trích dẫn đầy đủ; không được bịa đặt, giả mạo dữ liệu, xuyên tạc kết quả nghiên cứu hoặc che giấu các rủi ro có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Các nhà khoa học cũng không được tiết lộ dữ liệu nhạy cảm, lạm dụng tài nguyên nghiên cứu vào mục đích cá nhân hoặc thử nghiệm công nghệ gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và sức khỏe cộng đồng khi chưa có biện pháp kiểm soát phù hợp.

Đối với hoạt động công bố khoa học, quy định yêu cầu trung thực trong công bố kết quả nghiên cứu, kể cả các kết quả không đạt được như kỳ vọng. Các tổ chức, cá nhân không được đạo văn, không ghi tên tác giả không đúng thực tế, không loại bỏ người có đóng góp thực sự vào công trình nghiên cứu. Đồng thời, nghiêm cấm việc nộp cùng một kết quả nghiên cứu cho nhiều tạp chí, hội thảo hoặc chia nhỏ kết quả nghiên cứu để tăng số lượng công bố mà không có giá trị học thuật độc lập.

Một trong những nội dung đáng chú ý là quy định riêng về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu khoa học. Theo đó, AI không được sử dụng để tạo dữ liệu giả, ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật. Người nghiên cứu không được sử dụng các nội dung do AI tạo ra nhưng chưa được kiểm chứng làm tài liệu tham khảo.

Quy định yêu cầu người sử dụng phải công khai tên công cụ AI, phiên bản và phạm vi sử dụng trong quá trình nghiên cứu; đồng thời ghi rõ những phần nội dung do AI tạo ra. Việc đưa dữ liệu mật hoặc dữ liệu chưa công bố lên các nền tảng AI trái quy định pháp luật cũng bị nghiêm cấm.

Đặc biệt, quy định khẳng định AI chỉ là công cụ hỗ trợ và con người phải chịu trách nhiệm cuối cùng đối với toàn bộ nội dung, sản phẩm và tài liệu do AI tạo ra.

Ngoài ra, quy định cũng siết chặt hoạt động phản biện, đánh giá khoa học, quản lý dữ liệu nghiên cứu, trích dẫn tài liệu, hoạt động xuất bản khoa học và hợp tác quốc tế nhằm hạn chế xung đột lợi ích, thao túng trích dẫn và các hành vi vi phạm liêm chính khoa học.