Siết điều kiện hành nghề, tăng trách nhiệm kiểm toán độc lập

Giữ các điều kiện cốt lõi về năng lực

Phạm vi điều chỉnh của dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kế toán, Luật Kiểm toán độc lập lần này tập trung vào cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh. Trong đó, dự án Luật đã bổ sung, sửa đổi một số điều của Luật Kiểm toán độc lập nhằm cắt giảm thời gian giải quyết một số thủ tục hành chính trong cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ kiểm toán.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phạm Thúy Chinh điều hành tọa đàm. Ảnh: Hồ Long

Theo Cục trưởng Cục Quản lý, giám sát kế toán, kiểm toán Đặng Quyết Tiến, những sửa đổi trong dự thảo Luật sẽ giúp giảm 50% thời gian giải quyết thủ tục hành chính cấp mới, cấp lại, điều chỉnh Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ kiểm toán. “Hiện nay, nhiều loại giấy tờ, thông tin đã có thể khai thác được trên cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp hoặc cơ sở dữ liệu chuyên ngành nên không cần thiết phải yêu cầu doanh nghiệp cung cấp khi nộp hồ sơ đề nghị giải quyết thủ tục hành chính”, ông Đặng Quyết Tiến nêu rõ.

Ghi nhận dự thảo đã thực hiện cắt giảm thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian cấp phép cho doanh nghiệp kiểm toán, song nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính và Ngân sách Trần Văn cho rằng, dự thảo Luật chưa giải quyết sâu các vấn đề cốt lõi như tính độc lập, kiểm soát chất lượng và trách nhiệm bồi thường.

Theo nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính và Ngân sách Trần Văn, mô hình phù hợp cho thị trường kiểm toán phải là tiền kiểm tinh gọn, hậu kiểm theo rủi ro và chế tài trách nhiệm nghiêm minh. Muốn vậy, cần giữ vững các điều kiện cốt lõi về năng lực, kiểm soát chặt chẽ xung đột lợi ích khi cung cấp dịch vụ phi kiểm toán; bắt buộc hệ thống kiểm toán, chất lượng nội bộ và công khai kết quả thanh tra định kỳ của các hãng kiểm toán.

Từ thông lệ của các tổ chức nghề nghiệp kiểm toán, kế toán quốc tế, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính và Ngân sách Trần Văn đề nghị không nên đưa các quy định kỹ thuật cứng nhắc vào luật mà nên tiếp cận theo mô hình phân tầng ba cấp. Theo đó, tại dự thảo luật chỉ thiết lập những nguyên tắc nền tảng, khẳng định nguyên tắc con người chịu trách nhiệm cuối cùng; xác lập các giá trị pháp lý của bút toán do thuật toán xử lý; quy định nghĩa vụ lưu vết kiểm toán và bảo mật dữ liệu số, cho phép người kiểm tra lần theo toàn bộ vòng đời của một nghiệp vụ kiểm toán, kế toán.

Nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính - Ngân sách Trần Văn phát biểu tại tọa đàm. Ảnh: Hồ Long

Các nghị định, thông tư hướng dẫn quy định tiêu chuẩn an toàn thông tin, yêu cầu kỹ thuật và điều kiện tích hợp đối với phần mềm kế toán, kiểm toán có ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Với các tổ chức xã hội nghề nghiệp, sẽ ban hành hướng dẫn chuyên môn chi tiết về phương pháp kiểm toán và chất lượng, quản trị chất lượng công nghệ và cảnh báo các rủi ro.

“Cải cách chỉ thực sự thành công khi chúng ta giải quyết hài hòa ba mục tiêu: đơn giản hóa thủ tục gia nhập thị trường, giữ vững chất lượng và đạo đức nghề nghiệp và kiến tạo hành lang pháp lý thích ứng với chiến lược chuyển đổi số quốc gia”, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính và Ngân sách Trần Văn nhấn mạnh.

Theo Kiểm toán trưởng Chuyên ngành II Lê Đình Thăng, khi bốn mắt xích nêu trên được "nối thẳng" bằng trách nhiệm giải trình và dữ liệu có thể truy xuất, mục tiêu đơn giản hóa mới đồng thời nâng cao tính trung thực, minh bạch và hiệu quả quản lý tài chính.

Kiểm toán trưởng Chuyên ngành II, Kiểm toán Nhà nước Lê Đình Thăng đặt vấn đề: báo cáo kiểm toán là nguồn thông tin quan trọng cho nhà đầu tư, chủ sở hữu, cơ quan quản lý và đơn vị kiểm toán. Do vậy, để cải cách bền vững, dự thảo Luật cần chuyển từ quản lý giấy phép sang quản lý trách nhiệm, dữ liệu và rủi ro, đặc biệt là không được để mất các "chốt" bảo vệ lợi ích công. Mạch liên thông cần được thiết kế rõ: kế toán tạo dữ liệu; pháp luật ngân sách đặt yêu cầu chuyên biệt với quyết toán; kiểm toán độc lập cung cấp sự bảo đảm nghề nghiệp; Kiểm toán Nhà nước thực hiện kiểm toán công và đưa ra kết luận có giá trị bắt buộc.

Ông Lê Đình Thăng cũng cho rằng, dự thảo cần bổ sung quy định về nghĩa vụ lưu vết kiểm toán. Qua đó, mỗi cá nhân, tổ chức cung cấp dịch vụ sẽ phải thông báo trực tuyến các thông tin nhận diện cơ bản, người phụ trách chuyên môn và khách hàng thuộc nhóm rủi ro cao. Đồng thời, thực hiện kết nối cơ sở dữ liệu giữa đăng ký kinh doanh, thuế, Kho bạc Nhà nước và Kiểm toán Nhà nước; ghi nhận lịch sử cung cấp dịch vụ để lựa chọn đối tượng hậu kiểm, nhận diện xung đột lợi ích.

Tăng trách nhiệm và hiệu lực giám sát

Từ thực tiễn và những vụ việc vi phạm, sai phạm tài chính nghiêm trọng tại một số doanh nghiệp lớn, ngân hàng, công ty đại chúng, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính và Ngân sách Bùi Đặng Dũng cho rằng, việc sửa đổi Luật Kiểm toán độc lập không nên chỉ dừng ở điều kiện, hồ sơ, thời hạn và cấp lại Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ kiểm toán. Đây là những nội dung cần thiết, nhưng chưa đủ để nâng cao chất lượng kiểm toán và phát huy đầy đủ vai trò “lá chắn” của kiểm toán độc lập.

Nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính và Ngân sách Bùi Đặng Dũng tại tọa đàm. Ảnh: Hồ Long

Theo đó, cần bổ sung các quy định nhằm nâng cao tiêu chuẩn và quản lý hoạt động nghề nghiệp, trong đó siết chặt tiêu chuẩn cấp và duy trì chứng chỉ kiểm toán viên, đồng thời quy định rõ thời gian luân chuyển kiểm toán viên. Kiểm toán viên ký báo cáo kiểm toán cho một đơn vị cần được giới hạn thời gian hành nghề, chẳng hạn không quá 5 năm. Cùng với đó, cần kiểm soát quy mô, nâng cao điều kiện thành lập và duy trì hoạt động của doanh nghiệp kiểm toán, tránh tình trạng thành lập doanh nghiệp “ma”, cạnh tranh không lành mạnh bằng cách hạ phí dịch vụ.

Một nội dung được đề xuất là mở rộng và làm rõ các đối tượng bắt buộc phải kiểm toán. Theo đó, cần bổ sung quy định kiểm toán bắt buộc đối với một số loại hình doanh nghiệp, tổ chức có quy mô lớn hoặc tác động lớn đến xã hội và thị trường tài chính như công ty đại chúng, doanh nghiệp huy động vốn lớn từ cộng đồng, tổ chức tài chính. Đồng thời, báo cáo xác định vốn điều lệ của các tổ chức chào chứng khoán phải được kiểm toán bởi tổ chức kiểm toán độc lập.

Tăng trách nhiệm pháp lý, nâng sức răn đe của chế tài cũng được đặt ra. Nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính và Ngân sách Bùi Đặng Dũng đề nghị nâng mức trần phạt vi phạm hành chính, quy định rõ thời hiệu xử phạt; đồng thời xác định cụ thể trách nhiệm của đơn vị được kiểm toán, kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán khi phát hành báo cáo.

Yêu cầu này gắn với thực tế luật hiện hành chưa có chế tài đủ sức răn đe, ngăn ngừa các hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp, thông đồng hoặc thiếu trách nhiệm của kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán. Do đó, hoàn thiện trách nhiệm và chế tài được xem là một trong những nội dung quan trọng để nâng cao chất lượng hoạt động kiểm toán độc lập.

Các đại biểu dự tọa đàm. Ảnh: Hồ Long

Bên cạnh đó, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính và Ngân sách Bùi Đặng Dũng cho rằng, cần đổi mới mô hình quản lý nhà nước và giám sát nghề nghiệp, tăng thẩm quyền của Bộ Tài chính và các cơ quan trong kiểm tra chất lượng dịch vụ kiểm toán, đình chỉ hoặc thu hồi giấy phép hành nghề khi có vi phạm. Đồng thời, tạo hành lang pháp lý để cập nhật các chuẩn mực kiểm toán quốc tế, tiệm cận thông lệ quốc tế về quản trị rủi ro và áp dụng công nghệ số trong kiểm toán.

Theo nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính và Ngân sách Bùi Đặng Dũng, các đề xuất được đưa ra đều đặt trong yêu cầu mở rộng phạm vi kiểm toán theo sự phát triển của các mô hình kinh doanh, không chỉ dừng ở báo cáo tài chính mà hướng tới báo cáo phát triển bền vững, kiểm toán hệ thống thông tin và quản trị rủi ro. Đây cũng là yêu cầu để Luật Kiểm toán độc lập có cơ sở đồng bộ với lộ trình áp dụng các chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế IFRS và các chuẩn mực quốc tế ISA.