Siết lại trật tự vỉa hè, thí điểm làn xe đạp: TP.HCM tìm lời giải cho không gian giao thông bền vững

Trật tự vỉa hè: chuyển biến nhưng chưa bền vững

Tại buổi họp báo cung cấp thông tin kinh tế - xã hội ngày 26.3, đại diện Sở Xây dựng TP.HCM dành nhiều thời gian để nói về câu chuyện quen mà chưa cũ: lấn chiếm lòng đường, vỉa hè. Đặc biệt, khu vực trước cổng trường, nơi đáng ra phải là không gian an toàn cho học sinh, vẫn là điểm nóng cần xử lý dứt điểm.

Ông Nguyễn Kiên Giang, Phó trưởng phòng Quản lý bảo trì và khai thác công trình giao thông (Sở Xây dựng TP.HCM), cho biết thành phố đã triển khai hàng loạt kế hoạch nhằm lập lại trật tự đô thị theo chỉ đạo của UBND TP. Từ đầu năm 2026, cao điểm ra quân xử lý vi phạm được tổ chức đồng loạt, đi kèm với các văn bản chỉ đạo cụ thể về kiểm tra, giám sát và xử lý hành vi chiếm dụng vỉa hè, lòng đường.

Ông Nguyễn Kiên Giang, Phó trưởng phòng Quản lý bảo trì và khai thác công trình giao thông, chia sẻ tại họp báo. Ảnh: T.D.

Những con số được đưa ra tại họp báo cho thấy quy mô của chiến dịch không hề nhỏ. Hơn 27.600 lượt tuyên truyền đã được thực hiện, gần 28.700 cơ sở ký cam kết không lấn chiếm vỉa hè. Lực lượng chức năng xử lý gần 19.630 trường hợp vi phạm, với tổng số tiền phạt hơn 17,2 tỷ đồng. Hàng nghìn giấy phép lái xe, đăng ký phương tiện bị tạm giữ.

Các hành vi vi phạm vẫn xoay quanh những hình ảnh quen thuộc: bán hàng rong trên vỉa hè, đậu xe sai quy định, biến lòng đường thành nơi buôn bán, sửa chữa, thậm chí họp chợ tự phát... Không gian dành cho người đi bộ vốn đã hạn chế tiếp tục bị co hẹp bởi các hoạt động phi giao thông.

Dẫu vậy, theo đánh giá của Sở Xây dựng, tình hình đã có chuyển biến tích cực. Ở một số khu vực như bệnh viện, trường học, chợ, trật tự đã được thiết lập lại rõ rệt. Vỉa hè thông thoáng hơn, việc dừng đỗ xe có phần quy củ hơn.

Nhưng chuyển biến này chưa thật sự bền vững. Tại các khu vực giáp ranh, chợ tự phát hoặc trước cổng trường, tình trạng tái lấn chiếm vẫn diễn ra ngay khi lực lượng chức năng rút đi. Một số cá nhân thậm chí vi phạm nhiều lần, tìm cách đối phó, né tránh kiểm tra.

Câu chuyện không chỉ nằm ở việc xử phạt, mà còn là bài toán về ý thức và cách tổ chức không gian đô thị, nơi nhu cầu mưu sinh và kỷ cương đô thị thường xuyên va chạm.

Từ thực tế trên, Sở Xây dựng cho biết sẽ tiếp tục triển khai các giải pháp đồng bộ nhằm quản lý hiệu quả hơn vỉa hè, một dạng tài sản công đặc biệt trong đô thị.

Trọng tâm là tăng cường tuyên truyền, nhưng không dừng ở hình thức truyền thống. Thành phố khuyến khích người dân tham gia giám sát thông qua các nền tảng số như ứng dụng VNeID, mạng xã hội hay tổng đài 1022. Đây được xem là cách “xã hội hóa” công tác quản lý trật tự đô thị.

Vỉa hè bị chiếm dụng để buôn bán, thậm chí biển quảng cáo đặt hẳn xuống lòng đường. Nguồn: Báo Thanh Niên

Song song đó, một nền tảng số dùng chung đang được nghiên cứu xây dựng, cho phép tích hợp dữ liệu từ camera và phản ánh hiện trường theo thời gian thực. Nếu vận hành hiệu quả, hệ thống này có thể giúp phát hiện và xử lý vi phạm nhanh hơn, giảm phụ thuộc vào lực lượng kiểm tra trực tiếp.

Ở góc độ tổ chức giao thông, thành phố hướng đến việc sắp xếp lại không gian theo hướng rõ ràng hơn: vạch sơn lại lòng đường, hè phố; quy định cụ thể khu vực được phép dừng, đỗ xe; bố trí điểm đón trả khách hợp lý để tránh ùn tắc.

Một điểm đáng chú ý là yêu cầu tất cả các điểm trông giữ phương tiện phải được cấp phép, kẻ vạch rõ ràng và hoạt động đúng diện tích. Điều này nhằm chấm dứt tình trạng bãi giữ xe “tự phát”, vốn là một trong những nguyên nhân khiến vỉa hè bị chiếm dụng kéo dài.

Đồng thời, thành phố kiên quyết không để tồn tại các “chợ tạm”, “chợ tự phát” trái quy định, những điểm nóng về lấn chiếm không gian công cộng.

Ở cấp độ chính sách, việc rà soát toàn bộ các quy định liên quan đến quản lý vỉa hè, quảng cáo, trông giữ phương tiện… cũng đang được tiến hành. Mục tiêu là xây dựng một hệ thống quy định đồng bộ, minh bạch và dễ thực thi hơn – điều mà lâu nay vẫn được xem là “điểm nghẽn” trong quản trị đô thị.

Làn xe đạp: tín hiệu tích cực nhưng còn nhiều rào cản

Bên cạnh câu chuyện vỉa hè, kết quả sau hơn ba tháng thí điểm làn xe đạp riêng trên đường Mai Chí Thọ cũng được phóng viên quan tâm và đặt câu hỏi với Sở xây dựng tại cuộc họp báo này.

Làn đường dành riêng cho người đi xe đạp đầu tiên tại TP.HCM giai đoạn thí điểm. Ảnh: Lan Chi

Theo đại diện Sở Xây dựng, tuyến đường này bước đầu đã tạo ra một không gian di chuyển an toàn hơn cho người đi xe đạp. Việc tách biệt làn xe đạp khỏi dòng xe cơ giới, chủ yếu bố trí trên vỉa hè và nhận diện bằng vạch sơn đỏ, đả giúp người dân yên tâm hơn khi sử dụng phương tiện xanh cho các chuyến đi ngắn.

Làn xe đạp cũng góp phần kết nối các khu dân cư như Sala, New City, The Sun Avenue, mở ra khả năng hình thành thói quen di chuyển mới trong đô thị.

Tuy nhiên để nhân rộng mô hình này, theo Sở Xây dựng, lại không hề đơn giản. Hạ tầng giao thông TP.HCM hiện đang chịu áp lực lớn, nhiều tuyến đường quá tải, tốc độ lưu thông chậm. Vỉa hè lại không đồng đều, thường xuyên bị lấn chiếm hoặc “chia nhỏ” bởi cột điện, tủ kỹ thuật… khiến diện tích dành cho người đi bộ nhiều nơi không đạt mức tối thiểu.

Trong bối cảnh đó, việc bố trí một làn đường riêng cho xe đạp theo mạng lưới là bài toán khó. Ngay cả trên tuyến Mai Chí Thọ, làn xe đạp cũng phải linh hoạt: đoạn trên cầu không thể tách riêng, xe đạp buộc phải đi chung với xe hai, ba bánh.

Theo quy chuẩn kỹ thuật hiện hành, làn xe đạp cần đảm bảo chiều rộng tối thiểu 2,5m. Đồng thời, vỉa hè vẫn phải chừa lại ít nhất 1,5m cho người đi bộ. Những yêu cầu này khiến việc triển khai cần được tính toán kỹ lưỡng, tránh “lấy chỗ của người này cho người kia”.

Để làn xe đạp phát huy hiệu quả lâu dài, vấn đề không chỉ nằm ở một tuyến đường đơn lẻ, mà là khả năng kết nối. Đại diện Sở Xây dựng cho biết thành phố đang nghiên cứu mở rộng mạng lưới làn xe đạp theo hướng liên kết với các khu dân cư và hệ thống giao thông công cộng như xe buýt, metro. Khi đó, xe đạp sẽ trở thành một mắt xích trong chuỗi di chuyển: đi bộ - xe đạp - xe buýt - metro. Đây là hướng tiếp cận phổ biến ở nhiều đô thị trên thế giới, nơi giao thông không còn phụ thuộc hoàn toàn vào phương tiện cá nhân.

Tuy vậy, để đạt được điều này, cần đảm bảo một điều kiện tiên quyết: làn xe đạp không bị lấn chiếm. Thành phố dự kiến tăng cường hệ thống biển báo, vạch sơn nhận diện, đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền và xử phạt - bao gồm cả hình thức “phạt nguội” qua camera.

Trọng Dân