Siết quản lý thực phẩm trên không gian mạng

Trên mạng xã hội, người tiêu dùng có thể dễ dàng bắt gặp các sản phẩm được giới thiệu là thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm bổ sung, sữa, sản phẩm dinh dưỡng, đồ giảm cân, tăng cân, hỗ trợ sinh lý, xương khớp hoặc phòng ngừa bệnh tật. Nhiều sản phẩm được gắn với những lời quảng cáo như có khả năng điều trị bệnh, thay thế thuốc, mang lại hiệu quả nhanh hoặc phù hợp với mọi đối tượng.

Cách quảng bá thường không dừng ở thông tin về thành phần và giá trị dinh dưỡng. Người bán có thể sử dụng hình ảnh người mặc áo blouse, cơ sở y tế, lời kể của người từng mắc bệnh hoặc người nổi tiếng để tạo niềm tin. Một số nội dung được thể hiện dưới dạng chia sẻ kinh nghiệm cá nhân, tư vấn sức khỏe hoặc trò chuyện trực tiếp, khiến người xem khó nhận biết đâu là quảng cáo thương mại.

Theo TS Chu Quốc Thịnh - Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), các hành vi quảng cáo sai sự thật, quảng cáo thực phẩm gây hiểu nhầm như thuốc chữa bệnh đang ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi và sức khỏe người tiêu dùng. Nguy cơ càng lớn đối với các nhóm sản phẩm dành cho trẻ em, người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính và những người đang có nhu cầu điều trị.

Khi tin vào quảng cáo, người bệnh có thể mua sản phẩm không phù hợp, dùng kéo dài hoặc bỏ qua phương pháp điều trị đã được bác sĩ chỉ định. Với thực phẩm giả, kém chất lượng hoặc không rõ thành phần, hậu quả không chỉ là mất tiền mà còn có thể làm chậm điều trị, gây dị ứng, ngộ độc, tổn thương gan, thận hoặc tương tác với thuốc đang sử dụng.

Không gian mạng cũng làm thay đổi cách thực phẩm giả được phân phối. Thay vì phải đưa hàng vào hệ thống bán lẻ truyền thống, các đối tượng có thể bán trực tiếp qua tài khoản cá nhân, hội nhóm kín, livestream hoặc đường dẫn tiếp thị liên kết. Khi một tài khoản bị phản ánh, người bán có thể đổi tên, tạo tài khoản mới hoặc chuyển sang nền tảng khác. Hàng hóa được cất giữ ở nhiều địa điểm, giao qua trung gian, khiến quá trình truy tìm nguồn gốc và thu hồi gặp khó khăn.

Trước thực trạng nói trên, Cục An toàn thực phẩm (ATTP) đã yêu cầu các địa phương tăng cường kiểm soát thực phẩm giả, thực phẩm kém chất lượng và thực phẩm không rõ nguồn gốc xuất xứ. Các nhóm được đặc biệt lưu ý gồm sữa, thực phẩm bổ sung, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dành cho trẻ em, người cao tuổi và các đối tượng nhạy cảm.

Cục ATTP đề nghị ngành y tế địa phương phối hợp với công an, quản lý thị trường và các đơn vị chức năng để xây dựng cơ chế kiểm soát hoạt động sản xuất, kinh doanh và quảng cáo thực phẩm. Trong đó, quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khỏe trên internet và mạng xã hội là lĩnh vực cần được giám sát chặt chẽ.

Theo các chuyên gia, quản lý thực phẩm trên không gian mạng khó có thể đạt hiệu quả nếu chỉ tập trung xử lý người bán sau khi vi phạm đã xảy ra. Chuỗi kinh doanh trực tuyến có nhiều chủ thể tham gia, gồm người sản xuất, người bán, người quảng cáo, người có ảnh hưởng, sàn thương mại điện tử, nền tảng mạng xã hội, đơn vị thanh toán và đơn vị vận chuyển. Nếu trách nhiệm không được xác định rõ ở từng mắt xích, người vi phạm có thể lợi dụng khoảng trống để tiếp tục kinh doanh.

Thực tế, những khó khăn trong quản lý thực phẩm trực tuyến đang được đặt ra trong quá trình xây dựng Luật ATTP sửa đổi. Một trong những nội dung đáng chú ý là đề xuất bổ sung trách nhiệm cụ thể của sàn thương mại điện tử và nền tảng mạng xã hội đối với hoạt động kinh doanh thực phẩm.

Bộ Y tế cho biết dự thảo Luật sẽ quy định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ thương mại điện tử. Theo định hướng, nền tảng phải xây dựng cơ chế kiểm duyệt, yêu cầu người bán cung cấp và công khai đầy đủ giấy tờ pháp lý của sản phẩm, phối hợp gỡ bỏ sản phẩm vi phạm và cung cấp dữ liệu giao dịch cho cơ quan quản lý khi được yêu cầu.

Dự thảo cũng đặt vấn đề trách nhiệm liên đới của đơn vị cung cấp dịch vụ thương mại điện tử nếu không thực hiện các biện pháp kiểm duyệt cần thiết, để xảy ra sự cố ATTP gây thiệt hại cho người tiêu dùng. Đây là sự thay đổi đáng chú ý so với cách quản lý chủ yếu tập trung vào người trực tiếp bán hàng.

Trong dự thảo Luật ATTP sửa đổi, tăng cường quản lý thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát thực phẩm được xác định là một trong những chính sách của Nhà nước. Dự thảo nghiêm cấm quảng cáo thực phẩm sai sự thật, gây nhầm lẫn; sử dụng hình ảnh, trang phục, tên tuổi của cơ sở y tế, bác sĩ, dược sĩ, nhân viên y tế hoặc ý kiến người bệnh để quảng cáo thực phẩm.