Siêu đô thị 2050: Văn học sẽ đứng ở đâu?

Văn học, nghệ thuật cần trở thành nguồn lực tinh thần quan trọng để Thành phố Hồ Chí Minh phát huy vai trò đầu tàu, khơi dậy khát vọng cống hiến và động lực phát triển trong giai đoạn mới. Ảnh: Tư liệu

Thành phố Hồ Chí Minh và các vùng phụ cận đang trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ với định hướng trở thành siêu đô thị đa cực, bền vững và sáng tạo. Tuy nhiên, đối lập với bức tranh tăng trưởng kinh tế và hạ tầng đô thị là những thách thức không nhỏ đặt ra cho lĩnh vực văn học nghệ thuật, giới cầm bút đang đối diện bài toán cắt giảm quỹ hỗ trợ và nguy cơ hủy giải thưởng thường niên.

Cần sự ghi nhận, hỗ trợ

Mặc dù tầm nhìn vĩ mô từ Nghị quyết 80-NQ/TW đặt mục tiêu công nghiệp văn hóa sẽ đóng góp 7% GDP, lĩnh vực sáng tác thực tiễn lại đang phải đối mặt với bài toán thắt chặt ngân sách.

Theo bà Đỗ Thanh Thùy, Giám đốc Nhà sáng tác khu vực miền Nam, kinh phí hỗ trợ sáng tác đang chịu lộ trình cắt giảm 10% và dự kiến giảm thêm 5%. Các khoản hỗ trợ và giải thưởng thường niên đứng trước nguy cơ bị cắt bỏ. Sự mâu thuẫn giữa khát vọng phát triển văn hóa và thực trạng eo hẹp của nguồn quỹ đang đặt ra thách thức rất thực tế với những người cầm bút.

Tại tọa đàm “Diện mạo văn chương ở đô thị quốc tế” (Vũng Tàu, ngày 6/6), thực trạng về nguồn lực đầu tư cho sáng tác văn chương đã được đưa ra thảo luận. Hệ quả trực tiếp của việc thắt chặt kinh phí này là số lượng các trại sáng tác - nơi vốn được xem là “ốc đảo” hiếm hoi để các nhà văn tạm gác lại gánh nặng cơm áo gạo tiền, mượn không gian tĩnh tại để sáng tạo - đã sụt giảm từ mức 12 đến 13 trại mỗi năm xuống còn 8 trại.

Bên cạnh sự sụt giảm của các trại, nguồn hỗ trợ đầu tư tác phẩm và giải thưởng văn học thường niên cũng đang đứng trước khả năng bị cắt bỏ. Đề cập vấn đề này, nhà văn An Bình Minh cho biết, khoản hỗ trợ thực tế đôi khi chỉ ở mức 10 triệu đồng cho một tác phẩm phải mất từ 4 đến 5 năm để hoàn thành. Tuy khiêm tốn, nguồn kinh phí này mang ý nghĩa thiết thực trong việc ghi nhận nỗ lực nghề nghiệp và hỗ trợ một phần điều kiện làm việc của người viết.

Việc thiếu hụt các nguồn lực đầu tư không chỉ tác động trực tiếp đến khả năng duy trì sáng tác của cá nhân, mà còn khiến các hội nghề nghiệp rơi vào tình trạng “èo uột” vì không có kinh phí tổ chức hoạt động, từ đó làm suy giảm động lực thúc đẩy chuyên môn chung của toàn ngành.

Nhà văn Trịnh Bích Ngân - Chủ tịch Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh đã nêu rõ quan điểm về vấn đề này. Theo bà, để thúc đẩy nền văn học, hệ thống quản lý cần thay đổi cơ chế “bao cấp cào bằng” - phương thức phân bổ ngân sách dàn trải hiện nay. Thay vào đó, nhà nước cần tập trung nguồn lực theo định hướng “đầu tư vào tác phẩm đỉnh cao” và “đặt hàng chuyên gia”. Hội dự kiến sẽ lựa chọn và đề xuất nhà nước đặt hàng khoảng 15 nhà văn có tiềm năng mỗi năm. Giải pháp này nhằm tạo điều kiện làm việc tập trung cho người cầm bút, từ đó nâng cao chất lượng thực tế của các tác phẩm văn học xuất bản.

Bà Trịnh Bích Ngân cũng nhận định hệ thống giải thưởng uy tín cần được xem là một “chiến lược đầu tư quốc gia” thay vì chỉ mang tính phong trào. Giải thưởng văn học được kỳ vọng đóng vai trò như “hàn thử biểu” của nền công nghiệp văn hóa, tạo hiệu ứng thương hiệu và góp phần định hướng thẩm mỹ cho công chúng giữa thị trường xuất bản đa dạng hiện nay.

Trong bối cảnh thắt chặt chi tiêu, việc tập trung ngân sách cho các giải thưởng chuyên nghiệp và các dự án đặt hàng là một giải pháp trọng tâm. Đứng từ góc độ liên kết ngành, văn học cần được ưu tiên “nuôi dưỡng nguồn mạch thượng nguồn” để cung cấp nền tảng kịch bản chất lượng cho điện ảnh, sân khấu và các lĩnh vực nghệ thuật khác. Sự thiếu hụt nền tảng này sẽ làm đứt gãy chuỗi sản xuất của công nghiệp văn hóa, qua đó tác động trực tiếp đến mục tiêu xây dựng văn hóa thành sức mạnh mềm của quốc gia.

Định vị người viết trong kỷ nguyên số

Trao đổi tại tọa đàm, nhà thơ, nhà phê bình văn học Lê Thiếu Nhơn nhận định rằng, dù không gian đô thị có phát triển đến đâu, trung tâm của nghệ thuật vẫn phải hướng về số phận con người.

Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, một bộ phận người lao động, đặc biệt là những người gắn bó với các ngành nghề truyền thống, rất dễ gặp khó khăn trong việc thích nghi và đối diện với nguy cơ tụt hậu. Do đó, trách nhiệm của người cầm bút không chỉ dừng lại ở việc phản ánh bề nổi của sự phát triển đô thị, mà cần đi sâu khai thác những thách thức của đời sống dân sinh, qua đó làm nổi bật các giá trị nhân văn và thân phận con người trong thời đại mới.

Trao đổi về giải pháp thích ứng với công nghệ, nhà thơ Vũ Thanh Hoa cho rằng sự cạnh tranh với AI thực chất là việc phát huy những đặc tính bản thể của con người. Theo bà, máy móc vốn được lập trình để tổng hợp dữ liệu, tạo ra những sản phẩm an toàn, khuôn mẫu và tuân thủ chặt chẽ các nguyên tắc logic.

Do đó, để khẳng định vị thế, người viết cần chủ động bước ra khỏi vùng an toàn, dám thể hiện những góc nhìn mang tính cá nhân và thậm chí là những tư duy “phi logic”. Chính cảm xúc chân thực, sự không hoàn hảo và những trải nghiệm nhân sinh - những yếu tố mà hệ thống AI chưa thể sao chép - sẽ là cơ sở cốt lõi để duy trì giá trị độc bản của tác phẩm văn học.

Giải thưởng văn học: Từ “vui là chính” đến chiến lược đầu tư quốc gia

Trong công văn gửi Ủy ban MTTQ Việt Nam Thành phố Hồ Chí Minh góp ý dự thảo kế hoạch thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW, Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh: không một nền công nghiệp văn hóa nào có thể phát triển nếu thiếu hệ thống giải thưởng uy tín. Điện ảnh thế giới có Oscar, Cannes; văn học có Booker, Pulitzer. Đó là những “hàn thử biểu” định hướng thị hiếu, tạo hiệu ứng thương hiệu và kích cầu toàn ngành.

Theo hội, giải thưởng văn học của Thành phố Hồ Chí Minh không thể dừng lại ở mức “tặng bằng khen” hay hoạt động mang tính phong trào. Giá trị vật chất của giải thưởng phải đủ lớn để nhà văn có thể sống và tái sản xuất sức lao động sáng tạo một cách kiêu hãnh - nhất là khi Thành phố Hồ Chí Minh đang là đầu tàu kinh tế cả nước.

Hội cũng đề xuất mở rộng hạng mục giải thưởng vượt ra ngoài các thể loại truyền thống như thơ, văn xuôi, lý luận phê bình. Ba hạng mục mới được kiến nghị bổ sung gồm: giải thưởng văn học dịch (đưa văn học Việt ra quốc tế và ngược lại), giải thưởng tác phẩm tiềm năng chuyển thể sân khấu - điện ảnh, và giải thưởng cây bút trẻ xuất sắc nhằm phát hiện, nuôi dưỡng thế hệ sáng tác kế cận.

“Nếu không có hệ thống giải thưởng văn học đỉnh cao, chuyên nghiệp và sòng phẳng, chúng ta sẽ thiếu đi thước đo để định vị vị thế văn học thành phố trên bản đồ cả nước và quốc tế” - Nhà văn Trịnh Bích Ngân, Chủ tịch Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh nêu quan điểm.