Sinh kế biển lung lay, trụ cột trong gia đình 'đổi chỗ'

Rời biển, đổi vị thế

Buổi sáng làng chài Phù Cát (Gia Lai), anh Nguyễn Văn Thạch (tên nhân vật đã thay đổi theo yêu cầu gia đình) đứng trước sân, lặng lẽ phơi những chiếc áo còn dính nước lên dây phơi đồ, xà phòng loang lổ trên tay người đàn ông từng là thuyền trưởng tàu câu mực xa bờ hơn mười lăm năm. Bên trong căn bếp nhỏ, nồi cơm điện bật tiếng “tách”. Anh quay vào bếp, mở nắp kiểm tra. Động tác còn vụng. Vai anh vẫn rộng, da cháy nắng sậm màu, nhưng dáng đứng có gì đó chùng xuống, như người chưa quen với việc ở nhà quá lâu.

Với anh Thạch, chuyến đi biển tháng 3/2024 là nỗi ám ảnh cả đời.

Năm 2022, với số tiền tích cóp nhiều năm, vận động người thân họ hàng, vợ chồng chị mua lại chiếc tàu cá cũ để hành nghề câu mực, mành mực. Từ khi mua tàu, trong 2 năm 2022 - 2023, tàu cá của vợ chồng anh đi được 7 chuyến biển thì bị lỗ cả 7 chuyến. Không kham nổi nợ nần, vợ chồng anh Thạch lại cho tàu neo bờ đến đầu năm 2024.

Trong chuyến biển thứ 3 trong năm 2024, tàu xuất bến tại Bà Rịa - Vũng Tàu ngày 26/3 thì đến ngày 4/4/2024 tàu bị lực lượng chấp pháp Malaysia bắt tại vùng biển cách bờ biển Terengganu (Malaysia) 70 hải lý. Anh Thạch bị ngành chức năng nước bạn kết án 160 ngày tù, 5 thuyền viên bị kết án 60 ngày trong khi chiếc tàu cá vi phạm bị nước sở tại tịch thu.

“Lúc đó chỉ nghĩ đi xa chút cho trúng cá”, anh nói, mắt hướng về phía biển. Chuyến biển ấy mang về vài tấn mực. Nhưng cũng khép lại đời đi biển của anh.

Gia đình từng đầu tư con tàu trị giá 5,4 tỷ đồng, vay ngân hàng hơn 2 tỷ. Sau nhiều chuyến biển, nợ vẫn còn gần 1 tỷ đồng, lãi mỗi tháng 7 - 8 triệu đồng. Khi con tàu không còn, những con số ấy không còn là phép tính. Chúng trở thành áp lực treo lơ lửng trong căn nhà nhỏ sát biển.

Khi sinh kế biển lung lay, quyền lực trong gia đình đổi chỗ khiến người đàn ông dày dạn sương gió trên biển trở nên vụng về trong căn bếp nhỏ của gia đình.

Thống kê của Sở Nông nghiệp tỉnh Bình Định (cũ), 6 tháng đầu năm 2024, 8 tàu cá của ngư dân tỉnh Bình Định bị lực lượng chức năng Malaysia bắt giữ. Các chủ tàu vi phạm này đều ở Phù Cát, có chiều dài dưới 15m, hành nghề câu mực, đi đánh bắt ở ngoài tỉnh và nhiều năm không về địa phương. Cơ quan chức năng tỉnh đã xử phạt hành chính 5 chủ tàu vi phạm với tổng số tiền 4,5 tỷ đồng.

Tuy nhiên, toàn bộ các chủ tàu đều có hoàn cảnh kinh tế khó khăn nên việc nộp phạt rất khó.

Tỉnh Gia Lai có 134 km bờ biển với ngư trường đánh bắt đa dạng, là địa phương có đội tàu cá hùng hậu nhất cả nước, với hơn 5.700 chiếc và khoảng 40.000 ngư dân. Hàng tuần, các cơ quan chức năng rà soát danh sách tàu cá không đủ điều kiện hoạt động, kiên quyết không cho xuất bến. Công tác giám sát tàu cá hoạt động trên biển được thực hiện chặt chẽ thông qua hệ thống giám sát hành trình; Trạm bờ Thông tin liên lạc duy trì trực 24/24h.

Trong năm 2025, các lực lượng chức năng đã phát hiện, yêu cầu 37 tàu cá vượt ranh giới cho phép trên biển quay về an toàn; phát hiện và cảnh báo 447 tàu cá mất kết nối thiết bị giám sát hành trình.

Những biến động ngư trường, giá nhiên liệu tăng… đang âm thầm làm thay đổi cấu trúc gia đình làng chài.

Những năm gần đây, hoạt động khai thác thủy sản đối mặt với nhiều khó khăn khi nguồn lợi thủy sản giảm, chi phí nhiên liệu, vật tư đầu vào liên tục tăng cao. Thêm vào đó, thời tiết trên biển diễn biến ngày càng bất thường, gia tăng rủi ro đối với tàu cá và lao động nghề cá.

Yêu cầu quản lý nghề cá ngày càng chặt chẽ và việc triển khai thực hiện nghiêm các quy định về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) là điều bắt buộc phải làm.

Các quy định về giám sát hành trình, ghi nhật ký khai thác, truy xuất nguồn gốc thủy sản được triển khai quyết liệt khiến nhiều tàu cá công suất nhỏ, làm nghề khai thác truyền thống bộc lộ rõ những hạn chế. Những tàu cá không đáp ứng đủ điều kiện pháp lý buộc phải nằm bờ.

Chính vì vậy, chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề, giải bản tàu cá không đủ điều kiện hoạt động được xem là bước đi cần thiết nhằm giúp ngư dân từng bước thích ứng với điều kiện sản xuất mới, đồng thời hướng tới phát triển thủy sản bền vững.

Cùng với việc siết chặt kiểm soát hoạt động tàu cá, tỉnh Gia Lai triển khai chính sách hỗ trợ sinh kế đối với các tàu không đủ điều kiện hoạt động, góp phần ổn định đời sống ngư dân. Từ tháng 9 đến tháng 12/2025, mỗi hộ có tàu cá thuộc diện hỗ trợ được trợ cấp 3 triệu đồng/hộ/tàu/tháng và 30kg gạo/khẩu/tháng.

Sinh kế biển lung lay, nhiều đàn ông làng chài lựa chọn đan lưới đánh bắt, bám biển trên những con tàu cá nhỏ gần bờ.

Ở những cộng đồng nghề cá, con tàu không chỉ là tài sản. Nó là biểu tượng của vị thế. Người đàn ông ra khơi trở về với cá đầy khoang đồng nghĩa với việc giữ được tiếng nói trong nhà. Vai trò “trụ cột” gắn chặt với khả năng kiếm tiền và chịu đựng sóng gió.

Những năm gần đây, nghề cá đối diện hàng loạt biến động: chi phí nhiên liệu tăng cao, vật tư leo thang, sản lượng không ổn định, rủi ro pháp lý khi đánh bắt xa bờ ngày càng lớn. Nhiều tàu phải nằm bờ vì thua lỗ. Không ít chủ tàu buộc phải bán phương tiện hoặc chuyển nghề. Khi sinh kế biển bấp bênh, vị thế trụ cột bị lung lay.

Anh Thạch không nổi nóng. Anh không gây gổ. Anh chỉ ít nói hơn trước. Có những tối anh ngồi trước hiên nhà, ly rượu đặt bên cạnh, mắt nhìn về phía biển. Từ ngày trở về, anh hạn chế ra bến cá. Đi ngang qua nơi từng là chỗ đứng của mình, anh tránh ánh nhìn quen thuộc.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nam giới chịu áp lực kinh tế kéo dài có nguy cơ cao hơn rơi vào trầm cảm hoặc lạm dụng rượu. Ở làng biển, người ta ít khi gọi tên cảm xúc như vậy. Họ nói mình “chán”, “mệt”, “không muốn nói chuyện”.

Sự im lặng của anh không ồn ào. Nhưng nó làm thay đổi nhịp sinh hoạt trong nhà. Khủng hoảng, vì thế, không chỉ nằm ở con tàu bị mất. Nó nằm ở khoảng trống quyền lực khi vị thế quen thuộc rút đi.

Sóng ngầm trong mái ấm

Cách đó vài cây số, chị Phạm Thị Lan vẫn đều đặn ra bến cá từ ba giờ sáng. Công việc của chị kéo dài đến trưa, rồi lại quay về lo cơm nước, con cái. Khi những chuyến biển của chồng liên tiếp thua lỗ, chị trở thành người tạo nguồn thu nhập chính.

“Ổng về là không nói gì. Rồi bực bội” - Chị kể. Không có những trận đòn dữ dội. Nhưng tiếng quát lớn, cái đập tay xuống bàn và những ngày im lặng kéo dài đủ để mỗi người trong nhà phải đoán trước tâm trạng của nhau.

Con trai lớn của họ bắt đầu ăn cơm thật nhanh rồi vào phòng đóng cửa. Đứa trẻ không cần hiểu hết câu chuyện để cảm nhận bầu không khí thay đổi.

Tàu cá nằm bờ vì không đủ điều kiện, trụ cột trong nhà do phụ nữ đảm nhiệm.

Theo số liệu thống kê của cơ quan chức năng, bạo lực gia đình tại Việt Nam vẫn chủ yếu diễn ra trong không gian kín và không ít trường hợp không được báo cáo. Trong đó, bạo lực tinh thần - xúc phạm, kiểm soát, im lặng trừng phạt - chiếm tỷ lệ đáng kể.

Ở các cộng đồng nghề cá, nơi hình ảnh “đàn ông phải mạnh” ăn sâu qua nhiều thế hệ, việc thừa nhận thất bại càng khó hơn. Khi vai trò trụ cột bị thử thách, áp lực kinh tế dễ chuyển hóa thành áp lực quyền lực.

Với nhiều phụ nữ, gánh nặng không chỉ là tiền bạc. Đó là cảm giác phải sống trong một căn nhà luôn phải dò trước cảm xúc của người khác. Họ điều chỉnh lời nói, né tránh va chạm, giữ cho bữa cơm “êm”. Nhưng cái “êm” ấy không đồng nghĩa với bình yên.

Ngoài lao động kiếm sống, người phụ nữ còn gánh một dạng lao động vô hình: lao động cảm xúc. Họ vừa làm kinh tế, vừa giữ nhịp gia đình, vừa làm “bộ giảm xóc” cho những cơn bực bội.

Khi áp lực kinh tế không được chia sẻ, nó có thể làm quyền lực trở nên cứng nhắc hơn. Người từng quen quyết định có thể phản ứng bằng cách khẳng định quyền kiểm soát trong không gian duy nhất còn lại: căn nhà.

Nhiều gia đình rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài - nơi im lặng trở thành hình thức trừng phạt, và lời nói trở thành mồi lửa. Sóng ngoài biển có thể nhìn thấy. Sóng trong nhà chỉ người trong cuộc mới cảm nhận được.

Định hình lại vai trò

Sự chông chênh ấy không diễn ra theo một kịch bản duy nhất. Ở Tam Quan, anh Trần Văn Hanh cũng từng buộc phải bán tàu sau những chuyến biển thua lỗ. Ban đầu, việc ở nhà khiến anh lúng túng. Hàng xóm trêu: “Giờ làm việc đàn bà hả?”. Anh cười, có chút ngượng ngùng.

“Buồn thiệt. Nhưng ngồi đó thì tiền đâu mà ăn” - Anh nói. Anh nhận vá lưới thuê, sửa máy nhỏ cho tàu trong xóm, đưa con đi học, phụ vợ bán hàng. Không phải anh không thấy mất mát. Nhưng anh chấp nhận rằng vai trò trong gia đình có thể thay đổi mà không làm mình nhỏ lại. “Ở nhà mới biết vợ cực cỡ nào” – Anh trải lòng.

Sự khác biệt giữa các gia đình không chỉ nằm ở hoàn cảnh, mà ở cách họ thương lượng lại vai trò. Khi một người cố giữ hình ảnh trụ cột bằng im lặng hoặc kiểm soát, xung đột dễ nảy sinh. Khi người ta chấp nhận chia sẻ trách nhiệm, quyền lực trở nên linh hoạt hơn.

Những gia đình làng chài cùng nhau chia sẻ áp lực thay vì giấu nó sau im lặng, mái nhà có thể đứng vững hơn cả con tàu ngoài khơi.

Ở nhiều địa phương ven biển, Hội Phụ nữ và chính quyền cơ sở đã tổ chức các buổi sinh hoạt cộng đồng, tư vấn tâm lý, hỗ trợ chuyển đổi nghề cho ngư dân. Những không gian ấy không chỉ giúp tìm sinh kế mới mà còn tạo điều kiện để nam giới nói về áp lực của mình.

“Tưởng chỉ mình tui vậy” - Một người đàn ông chia sẻ trong buổi sinh hoạt. Bình đẳng giới trong những mái nhà làng chài không bắt đầu từ khẩu hiệu. Nó bắt đầu khi vai trò được thương lượng lại.

Khi trụ cột không còn là danh xưng của một người, mà là khả năng cùng nhau chịu trách nhiệm, gia đình có thể tìm được điểm cân bằng mới.

Biển ngoài kia vẫn dữ dội theo mùa. Nhưng khi người ta học cách chia sẻ áp lực thay vì giấu nó sau im lặng, mái nhà có thể đứng vững hơn cả con tàu ngoài khơi.

An Yên (Ảnh: Nguyễn Gia)