Sợ AI lấy mất việc, người trẻ quay lại trường để học nghề

Ảnh minh hoạ: Joe Gough/For The Hechinger Report

ChatGPT xuất hiện trên Internet vào tháng 11/2022, khi Keon Davis đang học năm thứ ba tại Đại học Wisconsin-Madison. Sinh viên ngành marketing này nhanh chóng sử dụng công cụ AI trong học tập và công việc, nhưng cũng sớm nhận ra một điều khiến anh lo lắng: những nhiệm vụ từng cần đến con người đang được tự động hóa với tốc độ rất nhanh.

Trong kỳ thực tập mùa hè, Davis từng làm những công việc như soạn email tiếp cận khách hàng và nghiên cứu người tiêu dùng. Không lâu sau, anh nhận thấy các công cụ AI có thể thực hiện những nhiệm vụ đó.

Chỉ vài tháng trước khi tốt nghiệp vào tháng 5/2024, Davis quyết định thay đổi hướng đi. Thay vì tìm việc trong lĩnh vực marketing, anh tham gia Teach for America, chương trình đưa những người trẻ vào nghề giáo viên. Hiện Davis đang ở năm thứ ba đứng lớp ba tại một trường bán công ở New York.

Anh nói mình yêu thích công việc này bởi giáo viên không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn phải xây dựng lòng tin với học sinh, hiểu nhu cầu của từng em và giúp các em tin vào bản thân.

“Những điều như vậy không thể bị tự động hóa”, Davis nói.

Keon Davis yêu thích nghề dạy học vì nó đòi hỏi khả năng tạo động lực và kết nối với học sinh, điều ít có khả năng bị tự động hóa. Ảnh: WP

Khi AI khiến người trẻ nghĩ lại về nghề nghiệp

Davis không phải trường hợp cá biệt. Khi AI ngày càng tác động đến thị trường lao động “cổ cồn trắng”, một số lao động trẻ và sinh viên mới tốt nghiệp tại Mỹ đang cân nhắc lại con đường nghề nghiệp. Một số chuyển khỏi ngành khoa học máy tính, trong khi những người khác tìm đến các nghề kỹ thuật như điện, sửa chữa ô tô hoặc những công việc có mức độ tương tác trực tiếp với con người như điều dưỡng, giảng dạy.

Dữ liệu về số người thay đổi nghề nghiệp trực tiếp vì AI vẫn còn hạn chế. Tuy nhiên, một khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew công bố tháng 8 cho thấy 73% người trưởng thành Mỹ dưới 30 tuổi cho rằng AI sẽ khiến số lượng việc làm giảm xuống. Hai năm trước, tỷ lệ này là 61%.

Một nghiên cứu của Phòng thí nghiệm Kinh tế số Stanford cũng cho thấy những dấu hiệu đáng chú ý. Trong giai đoạn từ tháng 11/2022 đến tháng 6/2026, nhóm lao động 22-25 tuổi làm các công việc chịu tác động lớn từ AI, như nhân viên chăm sóc khách hàng và lập trình viên phần mềm, có mức giảm việc làm 19% so với nhóm làm những công việc ít chịu tác động hơn, chẳng hạn trợ lý điều dưỡng và nhân viên bảo trì, sửa chữa.

Trong giáo dục đại học, xu hướng cũng đang thay đổi. Số sinh viên theo học các chương trình khoa học máy tính giảm, trong khi các ngành thuộc lĩnh vực y tế tăng, theo National Student Clearinghouse. AI được cho là một yếu tố, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất.

Những nghề thủ công hưởng lợi từ làn sóng chuyển hướng

Không chỉ nghề giáo viên, các ngành nghề kỹ thuật và lao động trực tiếp cũng đang trở thành lựa chọn của một bộ phận lao động từng làm việc trong văn phòng. Số người từ 24 tuổi trở xuống tham gia các chương trình học nghề được đăng ký chính thức tại Mỹ - kết hợp học lý thuyết với kinh nghiệm làm việc thực tế - tăng 20% từ năm 2022 đến 2024.

Nhu cầu nhân lực trong các ngành này cũng đang tăng. Việc xây dựng các trung tâm dữ liệu, hệ thống điện mặt trời và nhà ở mới, cùng với làn sóng lao động lớn tuổi trong các ngành nghề kỹ thuật nghỉ hưu, tạo thêm nhu cầu về lao động có tay nghề.

Theo Cục Thống kê Lao động Mỹ, việc làm trong các ngành thợ điện, kỹ thuật viên và thợ lắp đặt hệ thống sưởi, thông gió và điều hòa không khí, cũng như thợ lợp mái, đang tăng nhanh hơn đáng kể so với mức trung bình của các ngành nghề. Nhu cầu đối với thợ mộc và kỹ thuật viên sửa chữa ô tô cũng cao hơn mức trung bình.

Những triển vọng đó, cộng với lo ngại về AI, đang trở thành một phần trong thông điệp tuyển sinh của các trường đào tạo nghề, trong khi nhiều ứng viên từng làm công việc văn phòng cho biết họ thay đổi hướng đi vì lo ngại AI.

Kevin Brough, 34 tuổi, là một trong số đó. Tốt nghiệp ngành kỹ thuật máy tính năm 2015, Brough làm lập trình viên phần mềm cho các công ty logistics và bảo hiểm thương mại. Anh bị sa thải vào tháng 5/2024. Mùa hè năm 2025, Brough đăng ký chương trình công nghệ ô tô tại Rosedale.

Trước đó, anh chưa từng làm việc dưới gầm một chiếc xe. Giờ đây, anh dành nhiều giờ mỗi ngày đưa tay vào những khoảng không chật hẹp, xoay và siết các bộ phận bằng cảm giác của đôi tay. Brough cho rằng đây là những công việc robot khó có thể thay thế, ít nhất trong tương lai gần.

Kể từ khi bị sa thải khỏi công việc lập trình viên phần mềm, Kevin Brough đã theo học nghề kỹ thuật viên ô tô, một công việc mà anh cho rằng không thể bị thay thế bởi robot. Ảnh: WP

Giáo dục cũng phải thay đổi trước AI

Trong khi đó, các trường đại học cũng đang phải tìm cách chuẩn bị cho sinh viên sống và làm việc cùng AI. Từ mùa thu năm nay, Đại học Purdue yêu cầu phần lớn sinh viên đại học phải chứng minh “năng lực làm việc với AI” liên quan đến chuyên ngành trước khi tốt nghiệp.

Các trường như Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) và Đại học Buffalo cũng triển khai những chương trình đào tạo nhằm giúp sinh viên sử dụng AI, dưới dạng chuyên ngành độc lập hoặc kết hợp với các lĩnh vực khác.

Dù vậy, câu hỏi lớn hơn là ai sẽ chịu chi phí cho những thay đổi nghề nghiệp quy mô lớn nếu AI tiếp tục làm biến đổi thị trường lao động. Các doanh nghiệp công nghệ bắt đầu đưa ra những đề xuất riêng. OpenAI kêu gọi tăng cường các chương trình an sinh xã hội liên bang, bảo hiểm y tế có thể chuyển theo người lao động và các chế độ hưu trí. CEO Anthropic đề xuất bảo hiểm tiền lương cho những người mất việc liên quan đến AI, ưu đãi thuế cho doanh nghiệp duy trì việc làm, cùng các khoản hỗ trợ đào tạo và tìm việc.

Tuy nhiên, phần lớn những đề xuất này vẫn chưa trở thành chính sách cụ thể.

Khi người lao động phải tự tìm đường

Trong lúc chính sách hỗ trợ quy mô lớn còn chưa rõ ràng, quá trình đào tạo lại đang diễn ra chủ yếu ở cấp độ cá nhân. Người lao động tự đánh giá những công việc nào có thể tồn tại lâu hơn, cân nhắc giữa mức thu nhập, điều kiện làm việc và khả năng bị tự động hóa, rồi quyết định có nên bắt đầu lại hay không.

Với Brough, một kỹ sư máy tính chuyển sang sửa chữa ô tô, lựa chọn đó đồng nghĩa với việc học lại một nghề hoàn toàn khác.

Với Davis, đó là việc rời marketing để đứng lớp.

Đổi lại, họ tìm kiếm một thứ khó định lượng hơn mức lương hay chức danh: cảm giác rằng công việc của mình vẫn còn cần đến con người.