Số hóa di sản Phật giáo và nỗi lo 'tu tập ảo'

Hội thảo khoa học quốc gia “Văn hóa Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên số: Thực tiễn và định hướng phát triển”

Phát biểu khai mạc hội thảo, Thượng tọa Thích Minh Hiền, Phó Trưởng ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN) cho biết, chuyển đổi số đang tác động trực tiếp đến đời sống văn hóa, tâm linh. Kinh điển được số hóa, khóa lễ được truyền trực tuyến, cộng đồng Phật tử sinh hoạt trên không gian mạng, trong khi trí tuệ nhân tạo (AI) bắt đầu tham gia diễn giải các nội dung tôn giáo.

Thượng tọa Thích Minh Hiền, Phó Trưởng ban Văn hóa Trung ương GHPGVN phát biểu

Những thay đổi này đặt ra yêu cầu nhìn nhận chuyển đổi số không chỉ từ góc độ công cụ công nghệ, mà còn từ việc bảo tồn và phát huy các giá trị cốt lõi của văn hóa Phật giáo. Vấn đề đặt ra là những giá trị nào cần được gìn giữ, những khía cạnh nào đang biến đổi và những nguy cơ mai một nào cần được nhận diện kịp thời.

Phát biểu đề dẫn hội thảo, PGS.TS Nguyễn Văn Minh, Viện trưởng Viện Dân tộc học và Tôn giáo (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) nhận định các giá trị văn hóa Phật giáo đã thấm sâu vào tư tưởng, lối sống, văn hóa và mỹ tục của nhân dân, có đóng góp thiết thực trong xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước qua các thời kỳ lịch sử.

Theo ông, văn hóa Phật giáo góp phần bồi đắp đạo đức, cốt cách con người; thúc đẩy đoàn kết dân tộc, hòa hợp và hòa bình; phát triển văn học, nghệ thuật, kiến trúc, giáo dục, tri thức, hoạt động từ thiện và an sinh xã hội.

PGS.TS Nguyễn Văn Minh, Viện trưởng Viện Dân tộc học và Tôn giáo phát biểu đề dẫn hội thảo

Hội thảo diễn ra trong bối cảnh đất nước ta đang chuyển đổi với tốc độ rất nhanh chóng trên mọi lĩnh vực.

Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư được triển khai toàn diện, nhất là Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 theo Quyết định số 749/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, đã phát triển mạnh mẽ các công nghệ lõi như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), công nghệ quét 3D, bản sao số, thực tế ảo,… văn hóa Phật giáo Việt Nam có thêm cơ hội đổi mới phương thức hoằng pháp, lưu trữ di sản và tiếp cận công chúng trong, ngoài nước, đặc biệt là thế hệ trẻ; đồng thời góp phần kiến tạo phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Nhận diện thách thức trong bảo tồn văn hóa Phật giáo

Tham luận tại hội thảo, Hòa thượng Thích Huệ Vinh chỉ ra nhiều thách thức đối với công tác bảo tồn văn hóa Phật giáo khu vực miền Trung trong thời kỳ mới, từ tác động của biến đổi khí hậu, thiên tai đến áp lực đô thị hóa và phát triển du lịch làm thay đổi cảnh quan văn hóa.

Hòa thượng Thích Huệ Vinh nêu những thách thức trong công tác bảo tồn văn hóa Phật giáo tại khu vực miền Trung trong thời kỳ mới

Theo Hòa thượng, biến đổi khí hậu, thiên tai dẫn đến quá trình xuống cấp tự nhiên đối với các công trình kiến trúc cổ ngày càng rõ rệt. Thực tế cho thấy, ngay cả di tích đã được xếp hạng quốc gia đặc biệt như Phật viện Đồng Dương cũng đang trong tình trạng xuống cấp nghiêm trọng, có nguy cơ đổ sập do tác động của thời gian, thiên nhiên và hậu quả chiến tranh, đòi hỏi phải khẩn trương xây dựng quy hoạch tu bổ, phục hồi di tích.

Bên cạnh đó, áp lực từ đô thị hóa và phát triển du lịch có nguy cơ làm thay đổi cảnh quan văn hóa, gia tăng xu hướng thương mại hóa, ảnh hưởng tính xác thực của di sản. Ngoài ra, nguồn nhân lực chuyên sâu trong các lĩnh vực Phật học, Hán Nôm, khảo cổ học, bảo tồn kiến trúc và quản lý di sản vẫn còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu nghiên cứu và bảo tồn trong giai đoạn mới.

Đối với di sản phi vật thể, nhiều loại hình như nghệ thuật tán tụng, múa Lục cúng Hoa đăng, thư pháp Phật giáo và các nghi lễ truyền thống có nguy cơ mai một nếu không được truyền dạy, tư liệu hóa kịp thời.

Trước thực trạng này, Hòa thượng Thích Huệ Vinh đề xuất công tác bảo tồn cần được tiếp cận theo hướng quản trị di sản tổng hợp, kết hợp bảo tồn, nghiên cứu, chuyển đổi số, giáo dục và phát triển bền vững, trên tinh thần của Luật Di sản văn hóa. Trong đó cần hoàn thiện cơ chế quản lý và tăng cường nghiên cứu, xây dựng Đề án quốc gia về bảo tồn và phát huy di sản Phật giáo miền Trung, với sự phối hợp giữa Giáo hội Phật giáo Việt Nam, các cơ quan quản lý, địa phương và cơ sở nghiên cứu; thành lập Trung tâm Nghiên cứu Di sản Phật giáo miền Trung, xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất, khắc phục tình trạng quản lý phân tán.

ThS Nguyễn Thị Thu Hoan, Phó Giám đốc Bảo tàng Lịch sử quốc gia tham luận tại hội thảo

Trong tham luận “Diễn giải di sản Phật giáo trong bối cảnh chuyển đổi số: Trường hợp trưng bày vũ khúc thiền môn tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia”, ThS Nguyễn Thị Thu Hoan, Phó Giám đốc Bảo tàng Lịch sử quốc gia nhìn nhận trong tiến trình gần 2.000 năm tồn tại và phát triển, Phật giáo Việt Nam đã để lại một hệ thống di sản đồ sộ gồm kiến trúc chùa tháp, tượng thờ, phù điêu, bia ký, đồ gốm, nhạc khí, nghi lễ, âm nhạc và nhiều loại hình nghệ thuật khác. Tuy nhiên, trải qua chiến tranh, thiên tai, biến động lịch sử và sự tàn phá của thời gian, phần lớn các công trình kiến trúc Phật giáo thời Lý không còn tồn tại nguyên vẹn.

Trong tiến trình chuyển đổi số hiện nay, di sản Phật giáo Việt Nam đang đứng trước những cơ hội mới để được bảo tồn, diễn giải và lan tỏa bằng các phương thức hiện đại hơn. Tuy nhiên, thực tiễn từ trưng bày “Vũ khúc Thiền môn - Nghệ thuật Phật giáo thời Lý: Di sản và Công nghệ” tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho thấy giá trị cốt lõi của chuyển đổi số không nằm ở bản thân công nghệ, mà ở khả năng kết nối công nghệ với nghiên cứu khoa học và tư duy diễn giải di sản.

Từ thực tiễn đó, chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản Phật giáo không đơn thuần là quá trình ứng dụng kỹ thuật hiện đại, mà là quá trình tái tạo ký ức văn hóa và kiến tạo những phương thức mới để di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại.

Đông đảo Phật tử tham gia hội thảo

Công nghệ không thay thế sự tu chứng

Phát biểu kết luận và bế mạc, Hòa thượng Thích Thọ Lạc cho biết, hội thảo đã nghe báo cáo đề dẫn, 5 tham luận tại phiên thứ nhất và các nội dung chuyên đề tại phiên thứ hai, cùng nhiều ý kiến thảo luận của chư tôn đức và các nhà khoa học. Những trao đổi ấy, cùng với 45 tham luận in trong kỷ yếu và 15 tham luận công bố trên Tạp chí Dân tộc học và Tôn giáo học (số 4 năm 2026), đã tạo nên một bức tranh tương đối toàn diện về văn hóa Phật giáo Việt Nam trong bối cảnh mới.

Hội thảo thống nhất khẳng định, văn hóa Phật giáo là thành tố cấu thành bản sắc văn hóa Việt Nam. Các giá trị từ bi, nhân quả, lục hòa, tri túc và tinh thần nhập thế của Thiền phái Trúc Lâm tiếp tục là nguồn lực tinh thần trong xây dựng con người, văn hóa gia đình, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Trong bối cảnh hiện nay, chuyển đổi số mở ra cơ hội chưa từng có cho việc bảo tồn, số hóa, diễn giải và lan tỏa di sản Phật giáo, nhưng đồng thời đặt ra những thách thức thực chất: nguy cơ pha loãng và thương mại hóa giáo lý, hiện tượng “tu tập ảo” làm suy giảm tính thực chứng của đời sống tu hành, khoảng cách giữa trải nghiệm trực tiếp và trải nghiệm qua trung gian công nghệ.

Hội thảo nhấn mạnh: công nghệ là phương tiện, không thay thế sự tu chứng; “Đạo tại nhân hoằng” - giá trị của văn hóa Phật giáo trước hết được bảo chứng bằng phẩm hạnh của người hành đạo.

Hòa thượng Thích Thọ Lạc phát biểu.

Một vấn đề khác là công tác số hóa di sản còn phân tán, thiếu tiêu chuẩn chung, thiếu liên thông giữa các thiết chế. Các quy định về bản quyền, quyền của cộng đồng chủ thể và giới hạn trình hiện những giá trị thiêng trên môi trường số cũng cần tiếp tục được nghiên cứu. Bên cạnh đó, các khảo sát định lượng về công chúng tiếp nhận và nghiên cứu so sánh giữa vùng miền, hệ phái vẫn còn thiếu.

Trên cơ sở các ý kiến tại hội thảo, Hòa thượng cho biết, Ban Văn hóa Trung ương sẽ tổng hợp kết quả, trình Hội đồng Trị sự GHPGVN xem xét các định hướng, trong đó có hoàn thiện đề án về đặc trưng văn hóa Phật giáo Việt Nam; nghiên cứu xây dựng hệ thống dữ liệu di sản thống nhất, có khả năng liên thông; đào tạo đội ngũ am hiểu giáo lý, khoa học và công nghệ; tăng cường phối hợp với các viện nghiên cứu, trường đại học để chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành chính sách và chương trình hành động cụ thể.