Sở hữu trí tuệ - động lực cho kinh tế thể thao

Hình ảnh của Bộ nhận diện Ngày sở hữu trí tuệ thế giới.

Theo Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), thể thao ngày nay là cuộc chơi không chỉ thể lực mà còn là trí tuệ, trí tuệ tạo ra công nghệ. Thí dụ, một đôi giày chạy marathon tối ưu hóa lực cản, một hệ thống camera VAR hỗ trợ trọng tài tại V-League, hay các phần mềm phân tích dữ liệu sinh trắc học của cầu thủ - tất cả đều là thành quả của đổi mới sáng tạo và được bảo vệ bởi hệ thống sở hữu trí tuệ.

Sở hữu trí tuệ chính là "bà đỡ" mát tay, bảo đảm những cá nhân, tổ chức đầu tư hàng tỷ đồng vào công nghệ thể thao sẽ thu lại được "trái ngọt", từ đó tạo động lực để họ tiếp tục phá vỡ những giới hạn mới của con người.

Tại Việt Nam, những con số về đăng ký nhãn hiệu, sự tham gia ngày càng chủ động của doanh nghiệp trong nước, hay việc các câu lạc bộ thể thao bắt đầu quan tâm đến bảo hộ thương hiệu cho thấy tài sản trí tuệ đang dần được nhận diện như một nguồn lực có thể khai thác để tạo ra giá trị kinh tế.

Tuy nhiên, trong kinh tế số, chậm một ngày có thể mất cả một cơ hội kinh doanh vì vòng đời sản phẩm hiện nay rất ngắn. Một doanh nghiệp sản xuất thiết bị thể thao cũng không thể chờ đợi 2-3 năm để có bằng sáng chế, vì khi đó công nghệ đã lỗi thời. Bởi vậy, thách thức đặt ra là làm thế nào để thể thao và công nghệ thật sự trở thành con “gà đẻ trứng vàng” trong điều kiện thực tiễn của Việt Nam hiện nay.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra đối với cơ quan quản lý nhà nước không chỉ dừng ở việc xác lập quyền, mà cần chuyển mạnh sang vai trò phục vụ và kiến tạo, đồng hành cùng doanh nghiệp suốt quá trình khai thác và thương mại hóa tài sản trí tuệ.

Lãnh đạo Cục Sở hữu trí tuệ cho biết, cơ quan này cam kết sẽ là người đồng hành trên mọi đường đua sáng tạo của các doanh nghiệp và người dân. Trong các lĩnh vực mới như công nghệ số và công nghiệp thể thao, Cục đang chuyển dịch chiến lược từ "bảo hộ phòng ngự" sang "thương mại hóa chủ động" thông qua các giải pháp cụ thể như sau:

Trước hết, một hướng đi đang được tính đến là xây dựng cơ chế thử nghiệm (sandbox) để doanh nghiệp có thể dùng tài sản trí tuệ, như sáng chế hay nhãn hiệu, làm tài sản thế chấp khi vay vốn. Hiện nay, nếu một doanh nghiệp muốn vay vốn ngân hàng để mở rộng dây chuyền sản xuất, ngân hàng thường đòi hỏi thế chấp bằng nhà xưởng, đất đai. Trong khi đó, chính thương hiệu hay các sáng chế liên quan của doanh nghiệp mới là tài sản giá trị nhất. Cục Sở hữu trí tuệ đang quyết liệt phối hợp Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam để thiết kế một cơ chế thử nghiệm (sandbox) về định giá và thế chấp tài sản trí tuệ, qua đó, Giấy chứng nhận nhãn hiệu hay Bằng độc quyền sáng chế có thể trở thành tài sản bảo đảm có giá trị, được ngân hàng chấp nhận khi doanh nghiệp vay vốn.

Thứ hai, rút kinh nghiệm từ các mô hình thành công trên thế giới, Cục Sở hữu trí tuệ đang tham mưu xây dựng cơ chế "Bảo hiểm Sở hữu trí tuệ mang tính chất chính sách" (Policy-based Insurance) có sự bảo lãnh, hỗ trợ rủi ro từ Nhà nước. Đây không phải là bảo hiểm thương mại đơn thuần, mà là một "tấm nệm" an toàn để các doanh nghiệp công nghệ, thể thao mạnh dạn vươn ra biển lớn mà không sợ phá sản chỉ vì một vụ kiện pháp lý.

Thí dụ, khi một start-up Việt Nam phát triển thành công phần mềm AI phân tích chiến thuật bóng đá và muốn xuất khẩu sang châu Âu, họ đối mặt với rủi ro cực lớn về các vụ kiện vi phạm bản quyền hoặc chi phí pháp lý đắt đỏ tại nước ngoài.

Trong trường hợp này, cơ chế bảo hiểm sẽ giúp doanh nghiệp có nguồn hỗ trợ để chi trả chi phí pháp lý và giảm thiểu rủi ro tài chính, thay vì phải tự gánh toàn bộ và đối mặt nguy cơ đổ vỡ chỉ sau một vụ kiện.

Thứ ba, Cục Sở hữu trí tuệ đang nghiên cứu và đề xuất các quy định mới về bảo hộ bản quyền dữ liệu (data training) cho trí tuệ nhân tạo (AI). Thí dụ, một hệ thống AI "học" toàn bộ các trận đấu của các đội bóng để đưa ra giáo án huấn luyện mới. Vậy ai sở hữu dữ liệu đó, ai là tác giả của các giáo án do AI tạo ra?. Việc xây dựng quy định này nhằm bảo đảm pháp luật không bị tụt lại so với tốc độ phát triển rất nhanh của công nghệ số. Đồng thời, Cục đẩy mạnh số hóa để rút ngắn thời gian cấp bằng cho các sáng chế công nghệ cao.

Thứ tư, Cục Sở hữu trí tuệ đang phối hợp Học viện WIPO đưa nội dung sở hữu trí tuệ và đổi mới sáng tạo vào trường học theo một cách dễ hiểu và thực tế. Mục tiêu không chỉ là dạy kiến thức, mà là hình thành tư duy làm chủ cho thế hệ trẻ, để hiểu giá trị của quyền hình ảnh, biết tạo ra tài sản trí tuệ và tôn trọng bản quyền. Đây là cách tiếp cận lâu dài, giúp xây dựng thói quen đúng ngay từ đầu, tạo nền tảng bền vững cho thị trường và cho cả ngành công nghiệp thể thao trong tương lai.