Sở hữu trí tuệ thành động lực phát triển bền vững của HTX

Sở hữu trí tuệ trong HTX được thể hiện dưới nhiều hình thức như nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận, chỉ dẫn địa lý, quyền đối với giống cây trồng, bí quyết kỹ thuật, bao bì, hệ thống nhận diện thương hiệu, quy trình sản xuất đặc thù và các giải pháp truy xuất nguồn gốc. Khi được quản lý và khai thác hiệu quả, các tài sản này sẽ tạo nên lợi thế cạnh tranh lâu dài cho HTX.

Sở hữu trí tuệ gắn với quản trị HTX

Một trong những hạn chế phổ biến hiện nay là nhiều HTX chỉ quan tâm đến việc đăng ký bảo hộ mà chưa chú trọng khai thác giá trị của tài sản trí tuệ trong quản trị và kinh doanh. Điều này khiến thương hiệu chưa thực sự trở thành tài sản sinh lời.

Trong khi đó, nếu xây dựng sở hữu trí tuệ được quan tâm, thương hiệu được khẳng định, HTX sẽ có điều kiện thuận lợi hơn trong việc tiếp cận thị trường, thu hút đối tác, mở rộng liên kết sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Một minh chứng tiêu biểu là HTX Nông nghiệp Evergrowth (Cần Thơ). Từ một HTX chăn nuôi bò sữa được thành lập năm 2004, đơn vị đã từng bước xây dựng chuỗi giá trị khép kín từ sản xuất thức ăn chăn nuôi, thu mua sữa nguyên liệu đến chế biến sản phẩm sữa mang thương hiệu riêng. HTX hiện liên kết với hàng nghìn hộ thành viên và tạo việc làm cho hàng vạn lao động nông thôn.

Nhiều HTX đã quan tâm đến sở hữu trí tuệ.

Điều đáng chú ý là Evergrowth không chỉ chú trọng phát triển sản xuất mà còn xây dựng uy tín thương hiệu thông qua quản trị minh bạch, kiểm soát chất lượng sản phẩm và truyền thông thường xuyên tới thành viên, hộ liên kết về trách nhiệm bảo vệ hình ảnh chung của HTX. Chính việc coi thương hiệu là tài sản chung đã tạo nên sự đồng thuận trong toàn hệ thống, góp phần giúp HTX phát triển bền vững.

Bài học từ Evergrowth cho thấy truyền thông về sở hữu trí tuệ cần bắt đầu từ nội bộ HTX. Mỗi thành viên phải hiểu rằng chất lượng sản phẩm của mình ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín và giá trị thương hiệu chung. Khi nhận thức được điều đó, việc tuân thủ quy trình kỹ thuật và bảo vệ thương hiệu sẽ trở thành hành động tự giác.

Sở hữu trí tuệ tạo giá trị gia tăng

Trong sản xuất nông nghiệp, sở hữu trí tuệ có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm. Một sản phẩm có chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể hoặc thương hiệu uy tín thường được người tiêu dùng tin tưởng hơn và có khả năng cạnh tranh tốt hơn trên thị trường.

Trường hợp Cam Cao Phong của tỉnh Phú Thọ là ví dụ điển hình. Sản phẩm cam Cao Phong đã được cấp chứng nhận chỉ dẫn địa lý, góp phần tạo dựng và định vị thương hiệu trên thị trường. Chỉ dẫn địa lý không chỉ bảo vệ danh tiếng của sản phẩm mà còn giúp người tiêu dùng nhận biết nguồn gốc xuất xứ và chất lượng đặc thù của sản phẩm.

Nhờ khai thác hiệu quả giá trị của chỉ dẫn địa lý, nhiều HTX trong vùng đã chuyển từ sản xuất manh mún sang sản xuất theo tiêu chuẩn, áp dụng truy xuất nguồn gốc và tăng cường kiểm soát chất lượng. Điển hình là HTX 3T Nông sản Cao Phong đã tiên phong áp dụng quy trình VietGAP, hữu cơ, hạn chế thuốc bảo vệ thực vật và xây dựng hình ảnh cam Cao Phong như một sản phẩm quà tặng chất lượng cao.

Sở hữu trí tuệ giúp HTX phát triển bền vững.

Không dừng lại ở việc bảo hộ thương hiệu, các HTX còn phối hợp chặt chẽ với địa phương triển khai hệ thống quản lý chỉ dẫn địa lý kết hợp truy xuất nguồn gốc điện tử nhằm kiểm soát chất lượng sản phẩm và ngăn chặn tình trạng giả mạo thương hiệu Cam Cao Phong. Sau khi chỉ dẫn địa lý Cam Cao Phong được xác lập và hệ thống quản lý chất lượng được triển khai, giá bán cam nhiều thời điểm tại HTX cao hơn từ 20-50% so với sản phẩm cùng loại ngoài vùng chỉ dẫn địa lý.

Một ví dụ điển hình khác là HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Nam Yang (Gia Lai) với sản phẩm hồ tiêu mang thương hiệu "Tiêu Lệ Chí". HTX đã chú trọng đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, đầu tư hệ thống nhận diện sản phẩm, tem truy xuất nguồn gốc và quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn hữu cơ. Nhờ đó, sản phẩm hồ tiêu của HTX không chỉ được tiêu thụ rộng rãi trong nước mà còn từng bước tiếp cận các thị trường xuất khẩu có yêu cầu cao.

Tại tỉnh Bắc Giang, nhiều HTX (HTX Hồng Xuân, HTX Phì Điền…) sản xuất vải thiều đã tận dụng lợi thế của Chỉ dẫn địa lý "Vải thiều Lục Ngạn" để nâng cao giá trị sản phẩm. Các HTX đã áp dụng quy trình sản xuất đạt tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, đồng thời sử dụng tem điện tử truy xuất nguồn gốc nhằm bảo vệ thương hiệu và tạo niềm tin cho người tiêu dùng. Nhờ đó, sản phẩm không chỉ tiêu thụ thuận lợi tại thị trường trong nước mà còn xuất khẩu sang nhiều thị trường khó tính như Nhật Bản, Mỹ và châu Âu. Thành công này cho thấy sở hữu trí tuệ có vai trò quan trọng trong việc mở rộng thị trường và nâng cao thu nhập cho thành viên HTX.

Thực tế từ các HTX cho thấy sở hữu trí tuệ không phải là khâu cuối cùng sau sản xuất mà phải được tích hợp vào toàn bộ chuỗi giá trị, từ giống cây trồng, quy trình canh tác, thu hoạch, đóng gói đến quảng bá và tiêu thụ sản phẩm. Từ đây, giúp sản phẩm có thương hiệu và giá bán luôn cao hơn so với sản phẩm cùng loại nhưng không được bảo hộ thương hiệu, nhãn hiệu.

Đưa sở hữu trí tuệ vào chiến lược phát triển bền vững

Trong nền kinh tế tri thức, giá trị của một HTX không chỉ được đo bằng diện tích sản xuất hay sản lượng hàng hóa mà còn được đo bằng giá trị thương hiệu và tài sản trí tuệ mà HTX sở hữu.

Vì vậy, HTX cần xác định trong quá trình phát triển sản xuất kinh doanh phải đưa sở hữu trí tuệ trở thành nội dung xuyên suốt trong chiến lược phát triển HTX. Việc này không chỉ đơn thuần ở việc phổ biến quy định pháp luật mà các HTX và ngành chức năng cần phải giúp các thành viên nhìn thấy lợi ích kinh tế cụ thể từ việc xây dựng, bảo vệ và khai thác tài sản trí tuệ.

Một mô hình đáng chú ý là Liên hiệp HTX Saigon Co.op. Từ một tổ chức kinh tế tập thể, Saigon Co.op đã xây dựng thành công hệ sinh thái thương hiệu bán lẻ gồm Co.opmart, Co.opFood, Co.opXtra và nhiều thương hiệu khác. Đến năm 2025, hệ thống này có gần 800 điểm bán trên cả nước, phục vụ khoảng 1 triệu lượt khách mỗi ngày. Thành công đó cho thấy giá trị rất lớn của việc xây dựng, bảo vệ và phát triển thương hiệu như một tài sản chiến lược.

Do đó, để sở hữu trí tuệ thực sự trở thành động lực phát triển bền vững của HTX, các chuyên gia cho rằng cần tập trung truyền thông, tập huấn về sở hữu trí tuệ cho cán bộ quản lý và thành viên HTX bằng các hình thức trực quan, dễ hiểu, gắn với các mô hình thực tế.

Đi liền với đó là hỗ trợ HTX xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, bảo hộ nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý và kết nối với các viện nghiên cứu, trường đại học để tiếp nhận công nghệ mới.

Trong mỗi HTX cần hình thành văn hóa sở hữu trí tuệ, coi thương hiệu, chất lượng và uy tín là tài sản chung cần được gìn giữ và phát triển.

Khi sở hữu trí tuệ được lồng ghép vào hoạt động quản trị, sản xuất, kinh doanh và chiến lược phát triển dài hạn, các HTX sẽ nâng cao năng lực cạnh tranh, gia tăng giá trị sản phẩm, mở rộng thị trường và phát triển bền vững trong nền kinh tế số.