Sớm đưa cam kết Việt Nam - Nhật Bản vào thực tiễn

Dư địa lớn để doanh nghiệp Việt tham gia chuỗi cung ứng

- Trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Việt Nam và Nhật Bản đã ra Tuyên bố Tầm nhìn chung, trong đó nhấn mạnh việc tạo điều kiện cho các doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu và thực chất hơn vào các chuỗi cung ứng toàn cầu do các doanh nghiệp Nhật Bản dẫn dắt. Theo ông, cam kết này mở ra những cơ hội gì cho doanh nghiệp Việt Nam?

- Tôi đánh giá cao cam kết này! Nhật Bản là một trong những nhà đầu tư lớn của Việt Nam. Hiện có khoảng 2.000 doanh nghiệp Nhật Bản hoạt động tại nước ta, chủ yếu trong lĩnh vực chế biến, chế tạo.

Đây là thị trường tiềm năng cho doanh nghiệp Việt Nam, bởi nhu cầu về máy móc, linh kiện, vật tư và sản phẩm đầu vào của doanh nghiệp Nhật rất lớn. Khảo sát của Tổ chức Xúc tiến thương mại Nhật Bản (JETRO), công bố ngày 4/11/2026, cho thấy tỷ lệ thu mua nội địa của doanh nghiệp Nhật tại Việt Nam đạt 38,1%, nhưng tỷ lệ thu mua trực tiếp từ doanh nghiệp trong nước chỉ là 18,3%. Điều này cho thấy dư địa để doanh nghiệp Việt tham gia cung ứng còn đáng kể.

TS. Huỳnh Thanh Điền, giảng viên Trường Đại học Nguyễn Tất Thành. Ảnh: T. Huỳnh

Tham gia được vào chuỗi cung ứng, doanh nghiệp Việt Nam không chỉ có thêm thị trường, đầu ra cho sản phẩm mà còn có cơ hội tiếp cận công nghệ, phương thức quản trị và tiêu chuẩn sản xuất của doanh nghiệp Nhật Bản. Qua đó, từng bước nâng cao năng lực và tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất.

- Dù thu hút được nhiều tập đoàn đa quốc gia đến đầu tư, mức độ liên kết giữa doanh nghiệp FDI, trong đó có doanh nghiệp Nhật Bản, với doanh nghiệp trong nước vẫn còn hạn chế. Theo ông, đâu là những nguyên nhân chính?

- Nguyên nhân trước hết là doanh nghiệp trong nước chưa mạnh dạn đầu tư công nghệ để sản xuất những sản phẩm, linh kiện mà doanh nghiệp FDI có nhu cầu. Đầu tư vào lĩnh vực này đòi hỏi vốn lớn trong khi đầu ra chưa được bảo đảm. Có doanh nghiệp tích lũy được vốn nhưng lại lựa chọn đầu tư vào lĩnh vực khác thay vì mở rộng sản xuất.

Bên cạnh đó, chính sách ưu đãi giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước chưa thực sự bình đẳng. Chẳng hạn, doanh nghiệp nhập khẩu linh kiện để sản xuất máy móc trong nước có thể phải chịu thuế, trong khi nhập khẩu máy móc nguyên chiếc lại được miễn thuế. Cách thiết kế chính sách như vậy làm giảm động lực đầu tư sản xuất trong nước. Doanh nghiệp nội địa, nhất là doanh nghiệp nhỏ, cũng phải chịu nhiều chi phí tuân thủ, thanh tra, kiểm tra.

Tuy nhiên, tôi không cho rằng doanh nghiệp Việt Nam yếu kém về trình độ. Thực tế đã có những doanh nghiệp ngành nhựa, cơ khí đầu tư công nghệ, tham gia cung ứng cho doanh nghiệp FDI, thậm chí xuất khẩu sản phẩm. Nhà nước cần cải thiện môi trường kinh doanh, tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất và có chính sách hỗ trợ, chia sẻ một phần rủi ro đầu tư.

Doanh nghiệp FDI phải chịu trách nhiệm về chất lượng sản phẩm cuối cùng nên nhà cung ứng phải đáp ứng yêu cầu về công nghệ và tiêu chuẩn sản xuất. Vì vậy, nâng cao năng lực doanh nghiệp nội địa là điều kiện quan trọng để thúc đẩy liên kết.

Cần xây dựng chương trình kết nối theo từng ngành, lĩnh vực

- Tuyên bố Tầm nhìn chung xác định liên kết chuỗi sản xuất, cung ứng cùng hợp tác về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực là những nội dung quan trọng. Theo ông, cần tập trung vào những giải pháp nào để phát triển công nghiệp hỗ trợ, giúp doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cung ứng cho doanh nghiệp Nhật Bản?

- Muốn phát triển công nghiệp hỗ trợ, trước hết phải xác định được thị trường. Nhu cầu về linh kiện, phụ tùng và sản phẩm đầu vào của các doanh nghiệp FDI đang hoạt động tại Việt Nam chính là thị trường cho doanh nghiệp trong nước.

Nhà nước cần căn cứ danh mục hàng hóa nhập khẩu, xác định những sản phẩm có kim ngạch lớn nhưng doanh nghiệp trong nước có khả năng sản xuất để ưu tiên phát triển. Trên cơ sở đó, có chính sách hỗ trợ về nghiên cứu và phát triển (R&D), lãi vay đầu tư công nghệ và điều kiện sản xuất, tránh hỗ trợ dàn trải.

Việt Nam cũng có thể thúc đẩy sự tham gia của các quỹ đầu tư Nhật Bản, trong đó có quỹ chuyển đổi xanh, để hỗ trợ doanh nghiệp trong nước đổi mới công nghệ, đáp ứng tiêu chuẩn sản xuất. Về nhân lực, doanh nghiệp Nhật Bản có thể phối hợp với các trường đại học Việt Nam trong đào tạo ngành kỹ thuật, công nghệ thông qua cấp học bổng, tiếp nhận sinh viên thực tập và cử chuyên gia huấn luyện.

Điều quan trọng là phải chuyển các định hướng hợp tác thành chương trình, dự án có mục tiêu, nguồn lực và cách thức triển khai rõ ràng. Tôi mong muốn hợp tác Việt Nam - Nhật Bản lần này đi vào thực chất hơn, mang lại lợi ích thiết thực cho cả hai bên.

- Tại kỳ họp này, Quốc hội sẽ xem xét, thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư, trong đó quy định ưu đãi, hỗ trợ đầu tư đặc biệt có thời hạn và gắn với kết quả thực hiện cam kết của nhà đầu tư, bao gồm hỗ trợ doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng. Theo ông, cần thiết kế và thực hiện cơ chế này như thế nào để thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước và cụ thể hóa các cam kết trong Tuyên bố Tầm nhìn chung?

- Tôi rất đồng tình với hướng thay đổi tư duy chính sách lần này. Theo tôi, ưu đãi đầu tư phải gắn với mức độ đóng góp và khả năng cộng hưởng của doanh nghiệp FDI với nền kinh tế trong nước. Nếu doanh nghiệp thực hiện cam kết liên kết, hỗ trợ doanh nghiệp nội địa tham gia chuỗi cung ứng thì được hưởng ưu đãi tương ứng; nếu không thực hiện thì không được hưởng những ưu đãi đó. Đây là cơ chế khuyến khích dựa trên lợi ích.

Tuy nhiên, quy định chính sách mới chỉ là bước đầu. Việt Nam cần xây dựng chương trình kết nối theo từng ngành, lĩnh vực. Các hiệp hội có thể tập hợp nhu cầu về linh kiện, sản phẩm đầu vào của doanh nghiệp FDI, từ đó kết nối với doanh nghiệp trong nước có khả năng sản xuất. Doanh nghiệp tham gia cần được hỗ trợ về vốn, lãi vay và chi phí đầu tư để giảm bớt rủi ro.

Chính quyền địa phương cần chủ động tìm hiểu nhu cầu của nhà đầu tư trên địa bàn, xác định doanh nghiệp trong nước có khả năng tham gia và cần đầu tư công nghệ gì để đáp ứng. Đồng thời, cần tăng cường kết nối giữa hiệp hội doanh nghiệp Việt Nam với hiệp hội doanh nghiệp nước ngoài để thuận lợi hơn trong tìm kiếm đối tác, trao đổi nhu cầu cung ứng. Chính phủ Nhật Bản cũng cần khuyến khích doanh nghiệp Nhật Bản tăng cường liên kết với nhà cung ứng Việt Nam thông qua cơ chế hợp tác cùng có lợi.

- Xin cảm ơn ông!