Sống sót trong Downtrend: Khi thị trường đi xuống

Dẫn dắt cuộc trò chuyện là Thanh Vũ, người từng làm chuyên viên phân tích tài chính tại Bloomberg, đồng thời được biết đến với hành trình thể thao sức bền và danh hiệu vô địch thế giới ở nội dung Triathlon.

Host Thanh Vũ: Với nhiều nhà đầu tư, downtrend thường là giai đoạn đầu tiên khiến họ thực sự hiểu rằng đầu tư không chỉ là câu chuyện tìm kiếm lợi nhuận. Theo anh, khi thị trường đi xuống, điều gì thay đổi rõ nhất trong tâm lý của một nhà đầu tư cá nhân?

Ông Trần Vinh Quang: Từ trải nghiệm cá nhân của tôi, điều thay đổi rõ nhất là cảm xúc. Lúc mới đầu tư, tôi từng trải qua downtrend đầu tiên vào giai đoạn 2008–2009. Lúc đó, danh mục của tôi mất khoảng 50% giá trị chỉ trong khoảng nửa năm. Cảm xúc khi ấy cũng giống nhiều nhà đầu tư khác: sợ hãi, tê liệt và không dám chấp nhận sự thật.

Tôi nghĩ nhà đầu tư chuyên nghiệp hay nhà đầu tư cá nhân thì ở lần đầu tiên đi qua downtrend, trải nghiệm cơ bản đều khá giống nhau: Thua lỗ và thua lỗ. Ai làm chứng khoán rồi cũng phải đi qua ít nhất một downtrend trọn vẹn thì mới thực sự rút ra được bài học cho riêng mình. Đó là thứ rất khó học chỉ qua sách vở hay kinh nghiệm của người khác.

Host Thanh Vũ: Vì sao cùng một thị trường xấu nhưng có người trụ được, có người lại gãy rất nhanh?

Ông Trần Vinh Quang: Khác biệt nằm ở quản trị rủi ro, quản trị vốn và chất lượng danh mục. Trong downtrend, mục tiêu quan trọng nhất không phải là kiếm tiền mà là mất tiền ít nhất có thể. Ai hạn chế được thiệt hại tốt hơn thì người đó là người thành công hơn trong giai đoạn đó.

Sau downtrend sẽ đến giai đoạn tích lũy, rồi mới tới uptrend. Nếu còn vốn, nhà đầu tư vẫn còn cơ hội quay lại, mua được các doanh nghiệp tốt ở vùng giá hấp dẫn hơn và lấy lại phần đã mất trong chu kỳ sau.

Downtrend cũng giống như một bài kiểm tra “X-quang” đối với danh mục. Những cổ phiếu mình đang nắm có thật sự có chất lượng hay không sẽ bộc lộ rất rõ trong giai đoạn này. Nếu anh đang nắm các cổ phiếu có nền tảng tốt như doanh nghiệp đầu ngành hay ngân hàng lớn, chúng có thể giảm nhưng thường vẫn có khả năng hồi phục. Ngược lại, những cổ phiếu chất lượng kém, thị trường ngách, nội tại yếu hoặc dùng đòn bẩy quá cao có thể mất 80–90% giá trị và rất khó quay lại.

Host Thanh Vũ: Có phải downtrend là giai đoạn dễ bộc lộ nhất điểm yếu trong tư duy đầu tư?

Ông Trần Vinh Quang: Chắc chắn rồi. Downtrend là một bài kiểm tra quét toàn bộ danh mục và cả hệ thống niềm tin của nhà đầu tư. Nó bộc lộ sự thiếu kỷ luật, quản trị rủi ro lỏng lẻo và cả việc mình có thực sự hiểu những gì mình đang nắm giữ hay không.

Có một hình ảnh tôi rất thích. Trong một lần đi thăm Binh Mã Dũng ở Tây An, người ta kể rằng khi nền đất sụp xuống, đa số tượng bị phá hủy một phần, nhưng có một bức tượng người lính đang quỳ thì còn khá nguyên vẹn. Với tôi, đó là một ẩn dụ rất hay cho thị trường. Downtrend thường phá hủy những ai có bản ngã lớn và tâm lý dao động mạnh nhất. Càng khiêm tốn, càng biết hạ mình xuống và phòng thủ sớm, cơ hội sống sót càng cao.

Host Thanh Vũ: Nếu ví hành trình đầu tư giống như một cuộc đua đường dài, thì có lẽ downtrend giống lúc cơ thể bắt đầu phát tín hiệu không ổn. Vậy theo anh, nếu phải đưa ra một cách nhận diện sớm downtrend, anh sẽ gợi ý nhà đầu tư nhìn vào đâu?

Ông Trần Vinh Quang: Tôi nghĩ nên nhìn vào ngôn ngữ của thị trường, và thị trường chỉ nói bằng hai ngôn ngữ: giá và khối lượng giao dịch.

Trong downtrend, bạn sẽ nghe rất nhiều thông tin tốt về vĩ mô, nhiều chuyên gia trấn an rằng thị trường không sao, thậm chí nhà quản lý cũng muốn giảm bớt sự hoảng loạn. Nhưng thị trường không quan tâm đến điều đó.

Khi đã bước vào downtrend, thị trường sẽ đi xuống và tiếp tục đi xuống, niềm tin bị bào mòn dần, rồi áp lực đòn bẩy và bán tháo tạo thành một vòng xoáy. Nếu chỉ số liên tục đi xuống, khối lượng suy giảm, đó là tín hiệu rất rõ.

Ở cấp độ cá nhân, còn một cách nhận diện rất thực tế: nếu bạn mua cổ phiếu tuần này, vài ngày sau đã lỗ; mua mã nào cũng lỗ; tuần này lỗ, tuần sau tiếp tục lỗ, thì đó là dấu hiệu cho thấy mình đang ở trong một downtrend của chính danh mục mình. Khi đó, việc quan trọng nhất là làm sao thu hẹp danh mục để giảm thua lỗ, chứ không phải cố tìm cách gỡ thật nhanh.

Host Thanh Vũ: Có lẽ với nhiều người, cảm giác khó nhất không phải là cắt lỗ, mà là phán đoán sai, bán ra xong rồi thấy mình sai thị trường tăng trở lại. Vậy có khi nào anh nhận định sai downtrend không?

Ông Trần Vinh Quang: Chắc chắn là có. Nhưng tôi không thích dùng từ “sai” theo kiểu tuyệt đối. Tôi chỉ nghĩ đơn giản là thị trường đã không đi theo hướng mà mình dự tính. Nếu tôi bán ra để phòng thủ mà sau đó thị trường hồi phục, tôi có thể quay lại. Điều quan trọng là tôi không bị mất quá nhiều tiền. Còn nếu thị trường không đi theo hướng mình nghĩ mà mình vẫn cố chứng minh mình đúng, đó mới là nguy hiểm.

Tôi vẫn cho rằng phán đoán sai downtrend thì chủ yếu là mất cơ hội. Nhưng nếu phán đoán sai uptrend, tức là nghĩ rằng thị trường đang tốt trong khi thực ra là downtrend, thì mình có thể mất rất nhiều tiền. Với tôi, mất cơ hội vẫn dễ sửa hơn là mất tiền và mất luôn khả năng quay lại.

Host Thanh Vũ: Nhiều người nói downtrend không chỉ làm nhà đầu tư mất tiền, mà còn làm họ bắt đầu nghi ngờ chính mình. Theo anh, áp lực lớn nhất trong giai đoạn này thường đến từ đâu?

Ông Trần Vinh Quang: Thực ra áp lực đến từ tất cả các phía. Từ việc tài khoản lỗ liên tục, từ kỳ vọng của bản thân, của khách hàng, của gia đình, và cả từ sự so sánh với người khác. Chẳng hạn nhiều khi chúng ta lỗ, nghe người khác kiếm được tiền từ vàng, bất động sản hay một kênh khác, cảm xúc đầu tiên có thể là ganh tị hoặc bực tức. Đó là phản ứng khá tự nhiên.

Điều quan trọng là nhận diện được cảm xúc đó. Tôi thường nghĩ: cảm xúc chỉ là một dòng chảy đi qua mình, nó không phải là mình. Nếu quan sát được nó thay vì bị cuốn theo nó, mọi chuyện sẽ nhẹ hơn rất nhiều.

Khi có được khoảng dừng như vậy, mình sẽ bớt phản ứng theo cảm xúc, và có cơ hội hành động tỉnh táo hơn. Theo tôi, đó là một việc rất quan trọng trong downtrend, vì nhiều sai lầm lớn trên thị trường không bắt đầu từ việc mình phân tích sai, mà từ chỗ mình để cảm xúc kéo mình đi quá xa.

Host Thanh Vũ: Có phải downtrend không chỉ làm mất tiền mà còn làm người ta nghi ngờ chính mình?

Ông Trần Vinh Quang: Đúng vậy. Cái bị tổn thương đầu tiên là tâm lý, sau đó là niềm tin vào bản thân và vào phương pháp đầu tư của mình. Nhà đầu tư bắt đầu tự hỏi: “Liệu mình có thực sự phù hợp với thị trường không? Phương pháp của mình có hiệu quả không?”

Chính ở điểm này, nhiều người dễ thay đổi chiến lược ngay tại đáy hoặc chuyển sang một cách chơi rủi ro hơn để gỡ gạc. Đó là điều rất nguy hiểm.

Host Thanh Vũ: Theo anh, cảm xúc nào nguy hiểm nhất trong giai đoạn này?

Ông Trần Vinh Quang: Một cảm xúc rất nguy hiểm là tâm lý phục thù (revenge trading). Nghĩa là sau khi thua lỗ, mình muốn đặt cược lớn hơn để lấy lại những gì đã mất. Đó gần như là con đường ngắn nhất dẫn tới cháy tài khoản.

Tôi thường nói đùa rằng tôi chưa từng thấy ai trả thù được thị trường cả. Mình càng cố chống lại nó bằng cảm xúc, mình càng dễ tổn thương hơn.

Host Thanh Vũ: Có phải không phải ai cũng nên tiếp tục đầu tư trong downtrend?

Ông Trần Vinh Quang: Đúng. Không phải ai cũng đủ bản lĩnh để nhìn tài sản giảm mỗi ngày mà vẫn giữ được tâm lý bình thường. Nếu việc đầu tư bắt đầu ảnh hưởng tới sức khỏe tinh thần, chất lượng cuộc sống hay mối quan hệ gia đình, thì việc tạm dừng là một quyết định dũng cảm và hợp lý.

Đầu tư là để cuộc sống tốt hơn. Nếu trên con đường kiếm tiền mà mình trở thành một con người nóng giận hơn, mệt mỏi hơn, khó chịu hơn với người thân hơn, thì phải dừng lại để nhìn lại. Đồng tiền nên làm cho mình trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình, chứ không phải ngược lại.

Host Thanh Vũ: Nếu phải gói gọn trong một mục tiêu duy nhất, nên hướng tới điều gì khi thị trường rơi vào downtrend?

Ông Trần Vinh Quang: Mục tiêu lớn nhất là sống sót. Sống sót nghĩa là bảo toàn vốn và giữ được vị thế trong cuộc chơi.

Tôi thường tự hỏi: trong kịch bản xấu nhất, tôi còn lại bao nhiêu tiền? Khi tài khoản tiến gần đến ngưỡng đó, tôi sẽ giảm dần vị thế. Ví dụ, nếu ban đầu tôi có 100 đồng, đi qua uptrend tôi kiếm được thêm 50 đồng, nhưng đến downtrend nếu tôi còn 105 đồng hoặc 110 đồng, tôi có thể chấp nhận rút về và ngồi ngoài một thời gian. Tôi chấp nhận mất cơ hội, miễn là giữ được phần vốn và niềm tin để quay lại mạnh mẽ hơn.

Host Thanh Vũ: Nếu downtrend là lúc tâm lý bị bào mòn mạnh nhất, thì nhà đầu tư nên giữ mình như thế nào để không gãy quá sớm?

Ông Trần Vinh Quang: Tôi rất thích một câu: trong thuận cảnh thì đối xử tốt với người, còn trong nghịch cảnh thì đối xử tốt với mình. Trong downtrend, mình đã rất suy yếu về mặt tâm lý rồi. Chỉ cần thêm một cú đánh nữa là mình có thể sụp đổ, rồi từ đó giao dịch lung tung, bán tháo hoặc rời bỏ cuộc chơi.

Nên đôi khi điều mình cần làm không phải là cố tỏ ra cứng rắn hơn, mà là giữ mình lại. Có thể là chăm sóc bản thân tốt hơn một chút, cho mình một khoảng nghỉ, một món quà nhỏ để tinh thần ổn định hơn. Không phải để buông xuôi, mà để không bị gãy bởi một chuỗi áp lực kéo dài. Nếu tâm lý sụp đổ, các quyết định tài chính sau đó thường sẽ còn tệ hơn rất nhiều.

Host Thanh Vũ: Trên thị trường, có lẽ một trong những ranh giới khó nhất để tự nhận ra là ranh giới giữa kiên nhẫn và cố chấp. Theo anh, nhà đầu tư nên nhìn điều này như thế nào?

Ông Trần Vinh Quang: Rất nhiều người chỉ biết mình kiên nhẫn hay cố chấp sau khi có kết quả. Nếu giữ cổ phiếu và nó hồi lại, họ gọi đó là kiên nhẫn. Nếu nó rơi sâu hơn, họ gọi đó là cố chấp. Nhiều khi chúng ta dán nhãn hành vi của mình bằng kết quả.

Với tôi, điều quan trọng hơn là luôn có kế hoạch A và kế hoạch B. Nếu tôi mua vì một luận điểm nào đó, thì khi luận điểm đó không còn đúng nữa, tôi phải có ngưỡng để giảm vị thế hoặc rút lui. Còn nếu mọi chuyện diễn ra tốt hơn kỳ vọng, tôi có thể tiếp tục giữ. Hành động thì có thể giống nhau, nhưng khác biệt nằm ở chỗ mình có kế hoạch và chấp nhận kết quả hay không.

Tôi không tin vào việc nói rằng “tôi sẽ không bán bằng mọi giá”. Bởi vì như thế rất dễ biến thành cái tôi. Mà trong downtrend, cái tôi thường là thứ khiến nhà đầu tư bị thị trường phá hủy nhanh nhất.

Host Thanh Vũ: Khi nào nhà đầu tư nên tạm dừng thay vì tiếp tục chịu đòn?

Ông Trần Vinh Quang: Ai cũng muốn thoát ra khi downtrend xảy đến, nhưng khi nó thực sự diễn ra thì lại không dễ. Vì lúc đó có rất nhiều tin tốt, nhiều ý kiến trấn an và rất nhiều lý do để mình tiếp tục hy vọng.

Nhưng người duy nhất mình cần tin là thị trường. Và thị trường chỉ dùng hai ngôn ngữ đơn giản nhất là giá và khối lượng. Nếu các tín hiệu thị trường xấu đi rõ rệt, danh mục liên tục thua lỗ và mình không còn kiểm soát được trạng thái tâm lý, thì nên ưu tiên bảo vệ tài sản hơn là cố đầu tư tiếp.

Host Thanh Vũ: Về lý thuyết, ai cũng muốn rút ra sớm khi thị trường bước vào downtrend. Nhưng trên thực tế, việc đứng ngoài có dễ làm như mình nghĩ không?

Ông Trần Vinh Quang: Tôi nghĩ là có. Nhưng cũng cần nói thật rằng việc đứng ngoài hoàn toàn rất khó. Những nhà giao dịch có kinh nghiệm vẫn thường bám sát thị trường, nhưng giao dịch với quy mô nhỏ để duy trì cảm giác. Đó là một cái giá phải trả để họ có thể quay lại mạnh mẽ hơn khi thị trường vào uptrend.

Ai cũng muốn bán đúng đỉnh rồi đi nghỉ vài tháng, sau đó quay lại đúng đáy của chu kỳ mới. Tôi chưa bao giờ làm được điều đó, thậm chí chưa làm được trong mơ. Vì vậy, với tôi, tốt nhất thoát ra khỏi downtrend càng sớm càng tốt, chỉ giữ một ít cổ phiếu để giữ cảm giác chờ đợi thị trường quay trở lại ở chu kỳ sau.

Host Thanh Vũ: Có nguyên tắc nào trong downtrend quan trọng hơn mọi chỉ báo kỹ thuật không?

Ông Trần Vinh Quang: Theo tôi đó là quy mô vị thế. Trong downtrend, không có chỉ báo nào cứu được bạn nếu bạn đang full margin. Hạ quy mô vị thế xuống mức mình cảm thấy chịu đựng được chính là chỉ báo quan trọng nhất.

Khi đầu tư có lãi, nhiều người muốn dùng thêm margin để tăng hiệu quả. Điều đó có thể chấp nhận được trong một số hoàn cảnh thuận lợi. Nhưng khi bắt đầu lỗ, việc đầu tiên là phải cắt margin, sau đó giảm tiếp vị thế để tăng tiền mặt.

Tôi hình dung việc dùng margin như một vị tướng dụng binh vậy: khi thuận lợi thì có thể tiến quân, nhưng khi gặp thế khó thì phải thu quân lại để bảo toàn lực lượng.

Trong uptrend, mình đang thuận lợi thì có thể đẩy mạnh một chút cũng được. Nhưng trong downtrend, vẫn giữ đòn bẩy thì rất dễ mất quyền chủ động và bị cuốn theo thị trường.

Theo quan sát của tôi, những người thực sự sống sót qua downtrend thường là những người không dùng margin trong giai đoạn đó.

Host Thanh Vũ: Nếu chỉ được nói một điều duy nhất với nhà đầu tư đang xem tập này, anh sẽ nói gì?

Ông Trần Vinh Quang: Tôi nghĩ có một câu mà chúng ta nên dán lên màn hình máy tính đầu tư của mình là: 'Mọi thứ đều có tính chu kỳ'. Khi ở trong uptrend, chúng ta không bao giờ nghĩ đến downtrend, nhưng nếu chúng ta có câu này để nhắc nhở, thì khi có những dấu hiệu đầu tiên, chúng ta sẽ dễ nhận biết hơn.

Quy luật vũ trụ là mọi thứ đều có tính chu kỳ. Có ngày có đêm. Mọi thứ lên rồi sẽ xuống. Ngược lại, khi thị trường đã đi hết chu kỳ giảm, thì sẽ đến chu kỳ tăng. Vì vậy, nhà đầu tư đừng bi quan quá trong downtrend và cũng đừng lạc quan quá trong uptrend.”

BBT