STEM 'lên ngôi': Chuyển từ chạy theo xu hướng sang cân nhắc năng lực và triển vọng dài hạn

Sinh viên nữ theo học ngành cơ khí tại Trường đại học Công nghiệp thực phẩm TPHCM - Ảnh: P.T

Hơn một nửa thí sinh chọn ngành STEM

Khi Bộ GD-ĐT công bố số liệu đăng ký xét tuyển đại học năm 2026, một con số thu hút sự chú ý của giới chuyên môn đó là 467.590 thí sinh, tương đương 53,4% tổng số thí sinh đăng ký xét tuyển, có ít nhất một nguyện vọng thuộc nhóm ngành STEM.

Nếu nhìn đơn thuần, đây chỉ là một thống kê tuyển sinh. Nhưng đặt trong bối cảnh nhiều năm trước, khi khối ngành Kỹ thuật từng đối mặt với tình trạng thiếu sức hút, còn các ngành Kinh tế, Quản trị hay Truyền thông luôn nằm trong nhóm "hot", thì sự thay đổi này mang nhiều ý nghĩa hơn một xu hướng nhất thời.

Đây là dấu hiệu cho thấy thị trường lao động, chính sách quốc gia và kỳ vọng của người học đang bắt đầu gặp nhau ở một điểm chung là phát triển nguồn nhân lực khoa học - công nghệ trở thành ưu tiên chiến lược.

Sau khi hoàn thành kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, Nguyễn Minh Anh (phường Cầu Giấy, Hà Nội) quyết định đăng ký nguyện vọng vào ngành Khoa học máy tính của Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông. Nữ sinh cho biết đây là lựa chọn đã được ấp ủ từ nhiều năm trước, xuất phát từ niềm yêu thích với Toán học và lập trình.

"Em nhận thấy công nghệ đang thay đổi rất nhanh cách con người học tập, làm việc và sinh hoạt. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn hay tự động hóa không còn là những khái niệm xa vời mà đã xuất hiện trong cuộc sống hằng ngày. Em muốn trở thành một kỹ sư có thể tham gia phát triển những sản phẩm công nghệ phục vụ cộng đồng", Minh Anh chia sẻ.

Theo nữ sinh, quá trình tìm hiểu thông tin tuyển sinh và xu hướng việc làm càng khiến em thêm tự tin với quyết định của mình. Em nhận thấy nhiều doanh nghiệp trong và ngoài nước đều có nhu cầu tuyển dụng nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực thuộc khối STEM, đồng thời sẵn sàng trả mức thu nhập hấp dẫn cho những người có năng lực.

467.590 thí sinh, tương đương 53,4% tổng số thí sinh đăng ký xét tuyển, có ít nhất một nguyện vọng thuộc nhóm ngành STEM. Ảnh minh họa.

"Tất nhiên, học STEM không hề dễ. Khối lượng kiến thức lớn, yêu cầu tư duy logic và khả năng tự học rất cao. Nhưng em nghĩ nếu có đam mê và kiên trì thì những khó khăn đó sẽ trở thành động lực để mình phát triển. Em mong muốn sau khi tốt nghiệp có thể tham gia các dự án về trí tuệ nhân tạo, góp phần tạo ra những giải pháp giúp ích cho xã hội", Minh Anh nói.

Cũng giống như Minh Anh, Trần Thu Hà (phường Nam Định, Ninh Bình) lựa chọn đăng ký nguyện vọng vào ngành Khoa học môi trường của Học viện Nông nghiệp Việt Nam. Quyết định của Hà được đưa ra sau khi chứng kiến nhiều vấn đề về ô nhiễm và biến đổi khí hậu tác động đến địa phương nơi mình sinh sống.

"Nhiều năm gần đây, em thấy thời tiết thay đổi thất thường, nguồn nước ở một số khu vực bị ảnh hưởng và lượng rác thải ngày càng tăng. Điều đó khiến em suy nghĩ rất nhiều về vai trò của khoa học và công nghệ trong việc giải quyết các vấn đề môi trường. Vì thế, em quyết định theo học một ngành thuộc khối STEM để sau này có thể đóng góp những giải pháp thiết thực", nữ sinh chia sẻ.

Theo Thu Hà, ngoài sở thích với các môn Khoa học tự nhiên, em còn bị thuyết phục bởi những cơ hội nghề nghiệp mà nhóm ngành STEM mang lại. Em tin rằng trong bối cảnh chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh và tăng trưởng bền vững đang được đẩy mạnh, nhu cầu nhân lực có chuyên môn về kỹ thuật, công nghệ và khoa học sẽ tiếp tục gia tăng.

"Điều em kỳ vọng không chỉ là tìm được một công việc ổn định mà còn có thể ứng dụng những kiến thức đã học để giải quyết các vấn đề thực tế. Em mong sau này được tham gia các dự án xử lý môi trường, phát triển công nghệ xanh hoặc nghiên cứu những giải pháp tiết kiệm năng lượng. Em nghĩ học STEM là con đường phù hợp để vừa theo đuổi đam mê, vừa tạo ra những giá trị tích cực cho cộng đồng", Thu Hà bày tỏ.

AI đang định hình lại lựa chọn nghề nghiệp

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học, Bộ GD-ĐT cho rằng, năm nay nhận thức của phụ huynh, học sinh về vai trò của Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học đã có sự chuyển biến tích cực.

Nếu vài năm trước, STEM chủ yếu được nhắc đến như một định hướng giáo dục phổ thông. Đến năm 2026, khái niệm này đã thực sự trở thành lựa chọn nghề nghiệp của hàng trăm nghìn học sinh.

Xu hướng ấy được hình thành từ nhiều yếu tố cùng lúc đó là sự bùng nổ của AI, cuộc cạnh tranh toàn cầu về bán dẫn, nhu cầu chuyển đổi số của doanh nghiệp, cùng hàng loạt nghị quyết, chiến lược quốc gia xác định khoa học công nghệ là động lực phát triển đất nước.

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học, Bộ GD-ĐT.

Một trong những yếu tố tạo nên sức bật của tuyển sinh STEM năm nay là Nghị định 179/2026/NĐ-CP. Khác với nhiều chính sách hỗ trợ trước đây chủ yếu hướng tới cơ sở đào tạo, Nghị định 179 lựa chọn cách tiếp cận mới là đầu tư trực tiếp cho người học.

Sinh viên thuộc các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược có thể nhận học bổng từ 3,7 đến 5,5 triệu đồng mỗi tháng, trong khi học viên sau đại học được hỗ trợ tới 8,4 triệu đồng mỗi tháng. Chỉ riêng năm 2026, ngân sách dự kiến dành cho chương trình học bổng STEM lên tới khoảng 1.300 tỷ đồng.

12 nhóm ngành có quy mô tuyển sinh lớn nhất năm 2025.

Theo GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, điểm mới quan trọng nhất là học bổng sẽ được cấp trực tiếp cho sinh viên đáp ứng các tiêu chí về thành tích học tập và kết quả tuyển sinh, thay vì phân bổ qua các đơn vị đào tạo. Cách làm này vừa tạo động lực học tập, vừa giúp giảm đáng kể áp lực tài chính đối với nhiều gia đình.

Trong bối cảnh chi phí học đại học ngày càng tăng, đây được xem là "đòn bẩy" quan trọng để nhiều học sinh mạnh dạn lựa chọn những ngành vốn được đánh giá khó học nhưng có triển vọng phát triển lâu dài.

Theo ThS. Đỗ Ngọc Anh, Giám đốc Trung tâm Truyền thông và Tuyển sinh, Trường Đại học Mở Hà Nội, các lĩnh vực như AI, khoa học dữ liệu, công nghệ thông tin hay logistics tiếp tục giữ sức hút nhờ khả năng ứng dụng rộng và cơ hội việc làm lớn.

Tuy nhiên, ông cũng lưu ý người học hiện nay không còn chỉ quan tâm tới "tên ngành", mà bắt đầu chú ý nhiều hơn đến chất lượng đào tạo, môi trường học tập và cơ hội phát triển sau tốt nghiệp. Ông cho rằng đó là một thay đổi đáng mừng. Bởi lựa chọn ngành học đang dần chuyển từ tâm lý chạy theo xu hướng sang cân nhắc năng lực và triển vọng dài hạn.

12 nhóm ngành có quy mô tuyển sinh dưới 10.000 năm 2025.

Một tín hiệu khác được giới chuyên môn đánh giá cao là sự gia tăng số lượng thí sinh đăng ký vào lĩnh vực Khoa học tự nhiên. Năm nay có hơn 43.700 thí sinh đăng ký với khoảng 63.800 nguyện vọng. Con số chưa phải quá lớn nếu so với công nghệ thông tin nhưng mang ý nghĩa đặc biệt.

Nhiều năm qua, các ngành Toán học, Vật lý, Hóa học hay Sinh học thường gặp khó khăn trong tuyển sinh. Trong khi đó, đây lại chính là nền tảng tạo ra những công nghệ cốt lõi như AI, bán dẫn, vật liệu mới, công nghệ sinh học hay năng lượng sạch. Việc khoa học cơ bản bắt đầu thu hút trở lại cho thấy chính sách khuyến khích đã phát huy tác dụng. Đó cũng là tín hiệu tích cực đối với mục tiêu phát triển hệ sinh thái nghiên cứu và đổi mới sáng tạo của Việt Nam.

Mặc dù số lượng đăng ký vào STEM tăng mạnh, GS.TS Nguyễn Tiến Thảo lưu ý không nên đồng nhất số đăng ký với số nhập học. Đăng ký xét tuyển chỉ phản ánh mức độ quan tâm ban đầu. Hiệu quả của chính sách sẽ chỉ được kiểm chứng khi nhìn vào các chỉ số như: Tỷ lệ nhập học thực tế; chất lượng đầu vào; tỷ lệ sinh viên duy trì học tập; tỷ lệ tốt nghiệp cũng như khả năng đáp ứng nhu cầu nhân lực.

Một điểm khác ông Thảo cho rằng cũng cần lưu ý là các nhóm số liệu có sự giao thoa. Một thí sinh đăng ký ngành thuộc Nghị định 179 đồng thời cũng được tính trong nhóm STEM và trong lĩnh vực đào tạo cụ thể. Do đó, không thể cộng cơ học các số liệu để suy ra quy mô người học.

Ngành "hot" chưa chắc là lựa chọn phù hợp

Sự bùng nổ của AI cũng kéo theo tâm lý chạy theo xu hướng. Đây là điều các chuyên gia giáo dục đặc biệt lưu ý. PGS.TS Bùi Huy Nhượng, Giám đốc Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng nỗi lo lớn nhất của nhiều học sinh hiện nay là ngành học sẽ lỗi thời sau 4 năm đại học.

Theo đó, thực tế thị trường lao động luôn thay đổi. Điều quyết định thành công không phải chọn đúng ngành ở thời điểm hiện tại, mà là khả năng học tập suốt đời để thích ứng với những yêu cầu mới.

Quan điểm này cũng phù hợp với nhận định của ThS Đỗ Ngọc Anh. Ông cho rằng trong khi nhiều thí sinh đổ dồn vào các ngành "đang nổi", nhiều lĩnh vực như giáo dục, khoa học xã hội, du lịch hay dịch vụ chất lượng cao vẫn có nhu cầu nhân lực ổn định nhưng chưa nhận được sự quan tâm tương xứng.

Thực tế, ngay cả các ngành xã hội hiện nay cũng đang chuyển đổi theo hướng liên ngành, tích hợp dữ liệu số và AI để nâng cao năng lực cạnh tranh. Điều đó cho thấy ranh giới giữa STEM và các lĩnh vực khác ngày càng mờ đi. Trong tương lai, gần như mọi ngành nghề đều sẽ cần năng lực công nghệ.

Các chuyên gia đều có chung một nhận định rằng việc hơn một nửa thí sinh lựa chọn STEM là tín hiệu rất tích cực. Tuy nhiên, tuyển sinh chỉ là bước khởi đầu. Thách thức lớn hơn nằm ở khả năng đào tạo đủ đội ngũ kỹ sư, nhà khoa học và chuyên gia đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số.

Nếu quy mô tuyển sinh tăng nhưng chương trình đào tạo không đổi, đội ngũ giảng viên thiếu, phòng thí nghiệm chưa đáp ứng hoặc liên kết doanh nghiệp còn hạn chế, khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu nhân lực sẽ vẫn tồn tại.

Do đó, cùng với chính sách học bổng, các trường đại học cần tiếp tục đổi mới chương trình đào tạo theo hướng tăng thực hành, mở rộng nghiên cứu, cập nhật công nghệ mới và tăng cường hợp tác với doanh nghiệp.

Chỉ khi người học được tiếp cận môi trường đào tạo hiện đại và có cơ hội tham gia các dự án thực tế ngay từ khi còn ngồi trên giảng đường, nguồn nhân lực STEM mới thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh của quốc gia.