Sự biến mất của không gian công cộng miễn phí

Không gian công cộng miễn phí ngày càng vắng bóng. Ảnh: Build Chilliwack.

Không gian công cộng bị thu hẹp

Một ví dụ điển hình là Abuja, thủ đô Nigeria. Nghiên cứu đăng trên nền tảng cơ sở dữ liệu khoa học ScienceDirect cho thấy diện tích không gian xanh đô thị tại đây đã sụt giảm mạnh trong hơn 30 năm: từ 42,43% diện tích đô thị năm 1990 xuống còn 17,9% vào năm 2023. Diện tích xanh bình quân đầu người cũng giảm hơn ba lần, từ 73 m² xuống 22,68 m²/người, kéo theo sự thu hẹp đáng kể các lựa chọn vui chơi, nghỉ ngơi và sinh hoạt miễn phí cho cư dân, đặc biệt tại các khu vực đông dân. Theo nghiên cứu, nguyên nhân chính là quy hoạch thiếu hiệu quả, đô thị hóa nhanh, sức ép từ thị trường bất động sản và tình trạng chuyển đổi đất công cộng cả hợp pháp lẫn trái phép.

Theo khảo sát toàn cầu do Dự án Không gian Công cộng (Mỹ) công bố nhân dịp kỷ niệm 50 năm hoạt động, với hơn 700 chuyên gia từ 57 quốc gia tham gia, bức tranh về không gian công cộng hiện nay khá ảm đạm. Chỉ 5% người được hỏi cho rằng các không gian này đáp ứng được nhu cầu cộng đồng, trong khi 63% cho rằng cần cải thiện đáng kể và 32% đánh giá chúng đang vận hành kém hiệu quả. Báo cáo chỉ ra nhiều nguyên nhân, từ thiếu nguồn tài trợ dài hạn, quản lý rườm rà, áp lực nhà ở và vô gia cư, đến các rào cản về không gian, tài chính và văn hóa khiến nhiều nhóm dân cư khó tiếp cận.

Thực tế cho thấy, không gian công cộng không chỉ biến mất khi bị bê tông hóa, mà còn mai một dần do thiếu chăm sóc và nguồn lực duy trì. Trường hợp các khu đọc sách trong công viên tại Chennai (Ấn Độ) là ví dụ điển hình: chỉ sau hơn một năm hoạt động, nhiều nơi đã xuống cấp với giá sách hư hỏng, sách thất lạc, khu vực thiếu vệ sinh và không được bảo trì thường xuyên.

Tại châu Âu, các tranh luận về việc tạo ra những khu vực hoặc tiện ích chỉ dành cho người lớn ngày càng nhiều. Dưới lý do nâng cao trải nghiệm và giữ sự yên tĩnh, không gian công cộng dần bị phân chia theo nhóm, từ chỗ là nơi mọi người học cách chung sống với khác biệt trở thành những không gian mà quyền tiếp cận bị giới hạn bởi các điều kiện nhất định.

Hệ quả sâu xa nhất là sự gia tăng bất bình đẳng về cơ hội. Nhà nghiên cứu kinh tế đô thị Mathieu Steijn (Đại học Vrije Universiteit Amsterdam, Hà Lan) cảnh báo rằng khi thư viện đóng cửa, trung tâm thanh thiếu niên biến mất hoặc các dịch vụ công cộng bị thu hẹp, người dân, đặc biệt là trẻ em và các nhóm yếu thế, buộc phải đi xa hơn để đáp ứng những nhu cầu cơ bản. Ông nhấn mạnh rằng việc mất đi các dịch vụ và không gian công cộng làm hạn chế quyền tiếp cận của chính những người cần chúng nhất, và về lâu dài, xã hội sẽ phải trả cái giá cao hơn nhiều so với những gì tưởng là tiết kiệm được.

Hướng đi mới cho không gian đô thị

Một trong những ưu tiên hàng đầu là bảo đảm nguồn lực tài chính ổn định: nhiều thành phố ở Mỹ đã chuyển từ đầu tư theo phong trào sang mô hình vận hành bền vững, như tại New York, nơi ngân sách duy tu công viên được duy trì thường xuyên, gắn với các dịch vụ công thiết yếu và đánh giá hiệu quả dựa trên mức độ sử dụng cũng như sự hài lòng của người dân.

Song song với nguồn lực tài chính là vai trò của khung pháp lý trong việc bảo vệ đất công cộng. Kinh nghiệm từ nhiều đô thị châu Âu cho thấy, khi quy hoạch không gian xanh được luật hóa chặt chẽ, việc chuyển đổi đất công cộng sẽ bị kiểm soát nghiêm ngặt hơn. Tại Berlin (Đức), mọi thay đổi quy hoạch liên quan đến không gian công cộng đều phải được công khai và lấy ý kiến người dân. Trong khi đó, Barcelona (Tây Ban Nha) triển khai mô hình siêu khối đô thị, ưu tiên không gian đi bộ, cây xanh và sinh hoạt cộng đồng, qua đó hạn chế việc biến đất công cộng thành các dự án thương mại.

Một hướng tiếp cận khác là thiết kế không gian để người dân có thể sử dụng lâu dài. Tại Copenhagen (Đan Mạch), các nhà quy hoạch theo đuổi nguyên tắc xây dựng đô thị lấy con người làm trung tâm, chú trọng ghế ngồi đa dạng, không gian có bóng râm, lối đi thuận tiện cho người khuyết tật và khu vực an toàn cho trẻ em.

Đại dịch Covid-19 cho thấy không gian công cộng có thể được mở rộng rất nhanh khi chính sách cho phép, nhưng cũng dễ biến mất nếu thiếu cam kết lâu dài. Khi các quy định tạm thời hết hiệu lực, nhiều khu sinh hoạt ngoài trời tại Mỹ và châu Âu bị thu hồi, trong khi Paris và Milan đã điều chỉnh luật và quy hoạch để giữ lại những không gian ngoài trời phục vụ cộng đồng.

Bên cạnh đó, sự tham gia của cộng đồng địa phương được xem là cách bảo vệ hiệu quả nhất cho không gian công cộng. Tại Medellín (Colombia), công viên và quảng trường được thiết kế cùng người dân và gắn với các hoạt động sinh hoạt thường xuyên, còn ở Cairo (Ai Cập), dự án Pergola dọc sông Nile cho thấy khi cư dân tham gia từ thiết kế đến sử dụng, không gian mở được gìn giữ tốt hơn và trở thành nơi gắn kết cộng đồng.

Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy, giữ không gian công cộng miễn phí cần sự phối hợp giữa nguồn lực tài chính, luật pháp, thiết kế phù hợp và cam kết lâu dài của chính quyền cùng cộng đồng. Khi thiếu những điều kiện đó, không gian công cộng sẽ tiếp tục suy giảm về chất lượng và khả năng phục vụ, kéo theo sự suy giảm gắn kết xã hội và cơ hội tiếp cận bình đẳng của người dân trong đô thị.

Không gian công cộng miễn phí đang biến mất vì vừa bị thu hẹp diện tích, vừa xuống cấp và ngày càng bị hạn chế trong cách sử dụng.

Hồng Nhung