Sử dụng AI có trách nhiệm

Sinh viên Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật, Đại học Đà Nẵng tại một buổi trao đổi về ứng dụng AI trong hoạt động Đoàn. Ảnh: NGỌC HÀ

Làm thế nào để sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ nhưng không thay thế tư duy của con người là điều được các nhà nghiên cứu, quản lý giáo dục đặc biệt quan tâm.

Công cụ hỗ trợ đắc lực

Không thể phủ nhận những tiện ích mà AI mang lại cho giới trẻ trong học tập. Võ Minh Thương, sinh viên năm 4, khoa Ngữ Văn - Truyền thông, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng cho biết, đối với sinh viên báo chí, các ứng dụng công nghệ hiện đại như Gemini hay ChatGPT giúp tăng tốc thu thập thông tin, gợi ý ý tưởng và kiểm tra cấu trúc bài viết.

Từ đó, sinh viên có thêm thời gian tập trung vào phân tích sâu và sáng tạo nội dung thay vì dành thời gian nhiều cho việc tìm kiếm thủ công.

Tuy nhiên, Thương cũng khẳng định không nên phó thác mọi thứ vào công nghệ. “Giới trẻ, đặc biệt sinh viên, cần dùng AI có trách nhiệm bằng cách luôn kiểm chứng nguồn tin, chỉnh sửa theo quan điểm đạo đức nghề nghiệp và ghi nhận vai trò trợ giúp của công cụ, tránh lạm dụng và đừng để AI giải quyết thay mình trong các vấn đề quan trọng”, Thương nói.

Dẫn chứng về tác phẩm viễn tưởng Lớp học cuối cùng của TS. Hoàng Anh Đức, Nguyễn Thanh Lam, sinh viên năm thứ 2, Trường Đại học Kinh tế (Đại học Đà Nẵng) kể, lấy bối cảnh vào năm 2525, Lớp học cuối cùng mở ra một thế giới tưởng như hoàn hảo, nơi công nghệ mang tên Neural Tapestry cho phép con người tải trực tiếp kiến thức vào não bộ. Trẻ em không cần đến trường; sách vở, giáo viên và cả sự tò mò dần biến mất. Xã hội đạt đến hiệu suất tuyệt đối, nhưng cũng đánh mất những điều khiến con người trở nên đặc biệt.

Rồi một ngày, hệ thống Neural Tapestry sụp đổ. Mạng lưới tri thức toàn cầu ngừng hoạt động, để lại thế giới trong sự tê liệt và hoang mang. Không còn dữ liệu, không còn hướng dẫn, họ buộc phải học lại từ đầu: học cách suy nghĩ, học cách đặt câu hỏi và tìm kiếm tri thức.

“Từ đó có thể thấy, AI là một xu hướng tất yếu trong xã hội. Giới trẻ không lãng tránh AI nhưng để sử dụng AI như một công cụ hiệu quả, hỗ trợ trong học tập thì cần có nền tảng tri thức nhất định”, Lam nói.

Nâng cao kiến thức, làm chủ công nghệ

ThS. Lê Vũ, Giám đốc Trung tâm Tin học Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật (Đại học Đà Nẵng) cho rằng bản thân AI không phải là nguyên nhân tạo ra sự lệ thuộc; điều cốt lõi nằm ở năng lực số, ý thức tự học và đạo đức học thuật của người sử dụng.

Các nhà nghiên cứu trao đổi tại hội thảo quốc tế về AI có trách nhiệm và khoa học dữ liệu (EAI RAIDS 2026) do Trường Đại học Đông Á tổ chức. Ảnh: NGỌC HÀ

Theo ThS. Lê Vũ, với học sinh, sinh viên, nguyên tắc đầu tiên cần ghi nhớ: AI là công cụ hỗ trợ học tập, không phải chủ thể học tập thay con người. Công nghệ có thể giúp gợi mở ý tưởng, giải thích kiến thức phức tạp, hỗ trợ luyện tập ngoại ngữ, mô phỏng tình huống, cá nhân hóa lộ trình học, thậm chí giúp tiếp cận kho tri thức rộng lớn của nhân loại trong thời gian rất ngắn. Nhưng toàn bộ quá trình tiếp nhận, phản biện, lựa chọn và chuyển hóa tri thức thành năng lực cá nhân vẫn phải do chính người học thực hiện.

Nếu sinh viên dùng AI để viết hộ bài luận, làm hộ bài tập hoặc tạo ra sản phẩm học thuật mà bản thân không hiểu bản chất vấn đề, thì về lâu dài, các em sẽ đánh mất năng lực tự học, tư duy phản biện và sức sáng tạo, đó là những phẩm chất cốt lõi mà giáo dục đại học phải hình thành cho sinh viên.

Một điểm rất quan trọng nữa là đạo đức số và trung thực học thuật. Đây là giới hạn mà học sinh, sinh viên tuyệt đối không được xem nhẹ. AI có thể hỗ trợ hình thành dàn ý, gợi ý cấu trúc, hỗ trợ chỉnh sửa diễn đạt, nhưng sản phẩm cuối cùng phải phản ánh tư duy thật, năng lực thật và trải nghiệm nhận thức thật của người học. Trong giáo dục, việc sử dụng AI không đúng phương pháp làm suy giảm giá trị của học tập chân chính.

“Đã đến lúc các cơ sở giáo dục cần chuyển mạnh từ cách đánh giá thiên về tái hiện kiến thức sang đánh giá năng lực giải quyết vấn đề, tư duy sáng tạo, năng lực phản biện và khả năng vận dụng trong bối cảnh thực tiễn. Khi cách đánh giá thay đổi, AI sẽ không còn là công cụ để “đối phó”, mà trở thành môi trường để người học phát triển năng lực ở mức cao hơn”, ThS. Lê Vũ nói.

TS. Đinh Thị Mỹ Hạnh, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm cũng cho biết, hiện nay nhà trường xây dựng các chương trình đào tạo, trong đó vận dụng AI vào trong quá trình học tập cũng như công việc của sinh viên sau khi ra trường. Đặc biệt trong năm 2026, nhà trường có tuyển sinh ngành đào tạo công nghệ giáo dục.

Chương trình hướng đến việc kết hợp khoa học giáo dục với công nghệ số để thiết kế, triển khai và đánh giá các môi trường học tập hiện đại. Sinh viên được trang bị kiến thức về thiết kế học liệu số, phát triển hệ thống học tập trực tuyến, ứng dụng dữ liệu trong phân tích hành vi học tập và tối ưu hóa quá trình dạy - học.

TS. Hoàng Anh Đức - tác giả Lớp học cuối cùng tin rằng bất kể trong tương lai công nghệ có phát triển như thế nào thì mạch nối của cảm xúc, giá trị truyền thống vẫn sẽ gắn kết con người với nhau. Chúng ta không nên quá lo việc cần chuẩn bị kiến thức hay kỹ năng gì cho tương lai mà chúng ta nên đặt câu hỏi ngược lại là chúng ta muốn gì và đạt được điều đó như thế nào.

Đó chính là khả năng tư duy độc lập, khả năng đặt câu hỏi và những giá trị nhân văn không thể thay thế của giáo dục trong việc hình thành chủ thể con người trước sự lấn lướt của công nghệ; khẳng định sự khác biệt cốt lõi giữa tiếp nhận dữ liệu và thật sự hiểu biết.