Sự thật phía sau những đường cong bí ẩn của đền Parthenon

Đền Parthenon, Athens, Hy Lạp. Ảnh: A.Savin, Wikipedia

Một nhà toán học người Anh cho rằng một trong những huyền thoại lâu đời về đền Parthenon có thể không đứng vững sau khi được kiểm chứng bằng các mô hình toán học.

Nằm trên đồi Acropolis, nhìn xuống thành phố Athens, đền Parthenon là một trong những công trình nổi tiếng nhất của Hy Lạp cổ đại. Trong hơn 2.000 năm, các học giả đã ngưỡng mộ kỹ thuật xây dựng và cách sử dụng hình học của những người thiết kế công trình.

Một trong những cách giải thích phổ biến cho rằng các kiến trúc sư đã cố tình tạo ra những đường cong rất nhẹ trong công trình để khắc phục các ảo ảnh quang học. Nếu không có những điều chỉnh này, các đường nét của đền Parthenon có thể bị mắt người nhìn nhận là không thẳng hoặc bị võng.

Tuy nhiên, GS Alain Goriely, nhà toán học tại Đại học Oxford cho rằng những ảo ảnh được cho là nguyên nhân dẫn đến các điều chỉnh này có thể không tồn tại hoặc gần như không thể nhận biết trong điều kiện quan sát thông thường.

Nói cách khác, theo nghiên cứu của Goriely, những đường cong của đền Parthenon có thể không được tạo ra để khắc phục ảo ảnh quang học như nhiều tài liệu vẫn giải thích.

Huyền thoại bắt nguồn từ đâu?

Trong nghiên cứu đăng trên Tạp chí Royal Society Open Science, GS Goriely truy tìm nguồn gốc của cách giải thích này về kiến trúc sư, kỹ sư La Mã thế kỷ I Vitruvius.

Vitruvius viết về đền Parthenon khoảng 400 năm sau khi công trình được xây dựng. Những mô tả của ông sau đó được đưa vào nhiều tài liệu kiến trúc và dần trở thành cách giải thích phổ biến về các đặc điểm hình học của ngôi đền.

GS Goriely cho rằng câu chuyện này đã được lặp lại trong thời gian dài đến mức trở thành một “sự thật” quen thuộc. Ông nhận xét đây có thể là một trong những huyền thoại lâu đời nhất còn tồn tại, “ngoại trừ tôn giáo”.

Một trong những lập luận phổ biến mà GS Goriely xem xét liên quan đến phần nền của đền Parthenon.

Các phép đo cho thấy nền đền không hoàn toàn nằm ngang mà tạo thành một đường cong nhẹ, cao hơn khoảng 6cm ở khu vực trung tâm. Theo cách giải thích dựa trên Vitruvius, thiết kế này nhằm khắc phục ảo giác khiến nền đền có vẻ bị võng xuống ở giữa.

GS Goriely kiểm tra hai giả thuyết thường được đưa ra để giải thích hiện tượng này.

Giả thuyết thứ nhất cho rằng những đường thẳng nằm ngang và kéo dài có thể tạo cảm giác bị võng ở giữa. Tuy nhiên, Goriely không tìm thấy bằng chứng cho thấy hiện tượng này đủ rõ để giải thích thiết kế của nền đền.

Giả thuyết thứ hai cho rằng chính các cột đá cẩm thạch của Parthenon tạo ra ảo giác nói trên. Cách giải thích này dựa một phần vào ảo ảnh Hering, trong đó các đường thẳng song song trên một mặt phẳng 2D có thể trông như bị cong khi đặt cạnh những đường thẳng giao nhau.

Tuy nhiên, theo GS Goriely, ảo ảnh Hering rõ nhất khi các đường giao nhau tạo thành góc nhọn. Trong khi đó, các cột của Parthenon gần như thẳng đứng. Ông cũng không tìm thấy bằng chứng cho thấy hiệu ứng này hoạt động theo cách tương tự trong không gian 3D.

Những cột đá có thực sự được tạo hình để “sửa” ảo ảnh?

Một đặc điểm khác của Parthenon cũng thường được giải thích bằng lý thuyết hiệu chỉnh quang học là những chỗ phình nhẹ ở thân cột, được gọi là entasis.

Theo một giả thuyết, kỹ thuật này nhằm khắc phục ảo giác khiến các cột trông thắt lại ở giữa.

Tuy nhiên, GS Goriely không tìm thấy bằng chứng cho ảo giác nói trên. Hơn nữa, độ phình của các cột Parthenon chỉ khoảng 18mm, gần như không thể nhận thấy từ khoảng cách mà công trình thường được quan sát.

Sau khi xem xét và bác bỏ một loạt giả thuyết về “hiệu chỉnh quang học”, GS Goriely thừa nhận quá trình nghiên cứu giống như “lạc vào một mê cung” khi ông phải lần tìm qua nhiều lớp bằng chứng và cách giải thích được truyền lại qua nhiều thế kỷ.

Theo ông, các kiến trúc sư của Parthenon có thể đã tạo ra những đặc điểm này vì những lý do khác.

Trong bài nghiên cứu, Goriely cho rằng đường cong ở phần nền có thể giúp ngăn nước mưa đọng lại. Những cột có độ cong nhẹ cũng có thể tạo ra cảm giác tự nhiên và dễ chịu hơn về mặt thị giác đối với người Hy Lạp cổ đại.

Ông cho rằng một phần lý do khiến những cách giải thích về “hiệu chỉnh quang học” tồn tại lâu dài có thể liên quan đến quan niệm phổ biến về Hy Lạp cổ đại như một nền văn minh đặc biệt uyên bác và tài tình.

Khác với nhiều nghiên cứu học thuật, Goriely kết thúc bài viết bằng lời mời độc giả tự quan sát các công trình kiến trúc trong đời sống thay vì hoàn toàn dựa vào những lý thuyết được truyền lại.

Ông khuyến khích mọi người “tin vào mắt mình”, đặt câu hỏi về những gì nhìn thấy và tự quyết định liệu lý thuyết về hiệu chỉnh quang học có thực sự thuyết phục hay không.