Biến đổi khí hậu và nạn đói của loài người trong lịch sử triệu năm

Tác giả: Peter Frankopan/NXB Tri Thức-Omega Plus Books

Trái đất chuyển mình

Một cuốn sách đồ sộ bao trùm lịch sử trái đất, lịch sử nhân loại và lịch sử môi trường, khí hậu trong 4,5 tỷ năm, giúp độc giả hiểu hơn về quan hệ giữa con người và tự nhiên; được viết bởi GS lịch sử toàn cầu tại Đại học Oxford, Peter Frankopan.

Biến đổi khí hậu và nạn đói của loài người trong lịch sử triệu năm

Thời tiết lạnh giá, đặc biệt là sự suy giảm sức mạnh của Mặt trời, đã làm thay đổi cả tư tưởng, ảnh hưởng đến niềm tin và tạo nên các mô hình cảnh báo cho tương lai.

Quá trình quang hợp trên mặt đất và sản xuất nông nghiệp có mối liên hệ chặt chẽ với bức xạ Mặt trời, việc ngăn chặn ánh sáng và hơi ấm của Mặt trời đương nhiên sẽ gây ra những thách thức lớn đối với đời sống thực vật, bao gồm cả những loài được trồng làm thức ăn cho con người.

Một số người đã ước tính mức sụt giảm dân số là từ 70% trở lên tại một số khu vực phía bắc Hoàng Hà, mặc dù bằng chứng cho những tuyên bố như vậy không thuyết phục cho lắm.

Đáng chú ý hơn, một số tư liệu có nhấn mạnh về nạn đói và tình trạng thiếu lương thực trong thời kỳ này, từ Biên niên sử Ulster viết về “việc thiếu thốn bánh mỳ” đến tác giả một bộ sử ký sơ khai của Nhật Bản thuật lại rằng Thiên hoàng Senka vào giữa những năm 530 đã than thở, “lương thực là nền tảng của vương quyền".

Vàng bạc hay một vạn xâu tiền cũng không cứu được cơn đói. Ngàn hộp trân châu có ích gì cho kẻ đang chết đói trong lạnh giá? Dù sao đi nữa, vấn đề ở đây rất rõ ràng: của cải vật chất thì cũng tốt đấy, nhưng nó không làm người dân no bụng được.

Dữ liệu khai thác từ những cây thông nón gai ở San Francisco và từ kết quả tái tạo lượng mưa ở New Mexico cho thấy rằng, những năm 540 là thời kỳ cực kỳ lạnh giá ở phía Tây Nam của Bắc Mỹ.

Bộ phim Thor lấy bối cảnh của kỷ nguyên biến đổi khí hậu khắp Trái đất. Ảnh: BBC.

Gần đây, người ta lập luận rằng đây là nguyên nhân của tình trạng phân tán dân cư nhanh chóng diễn ra vào cùng thời điểm này, và hơn nữa, chính điều kiện ấm áp và ẩm ướt quay trở lại vào cuối thế kỷ thứ Sáu đã thúc đẩy một quá trình tái tổ chức kinh tế - xã hội lớn ở cao nguyên Colorado.

Cuộc khủng hoảng sinh thái kéo dài cả thế hệ và ảnh hưởng đến một khu vực rộng lớn đã dẫn đến một phản ứng tinh vi, trong đó người ta chứng kiến tri thức và kỹ thuật nông nghiệp lan rộng khắp các cộng đồng vốn đã áp dụng kiểu sống định cư tương tự nhau, trong đó có cả việc thuần hoá gà tây trên diện rộng.

Khủng hoảng sinh thái cũng làm chất xúc tác cho bước tiến hoá của các xã hội phức tạp, đẩy nhanh sự xuất hiện của các ngôi làng và cuối cùng dẫn đến sự phát triển của các hệ thống tôn ti đóng vai trò nền tảng cho nền văn hoá Pueblo Sơ khởi.

Biến đổi mạnh về điều kiện khí hậu cũng có tác động lớn đến bán đảo Scandinavia, nơi mà thời kỳ này chứng kiến biến chuyển lớn nhất trong hình thái định cư ở Thuỵ Điển trong suốt 6.000 năm, khi các ngôi làng của họ bị bỏ hoang.

Ở Đan Mạch, sự gia tăng mạnh về số lượng vật thờ cúng tại các địa điểm hiến tế lại liên quan đến thái độ tuyệt vọng và hành động cầu khẩn thánh thần trong thời kỳ suy thoái thê thảm vào giữa thế kỷ thứ Sáu. Thật vậy, thời tiết lạnh giá, đặc biệt là sự suy giảm sức mạnh của Mặt trời, đã làm thay đổi cả tư tưởng, ảnh hưởng đến niềm tin và tạo nên các mô hình cảnh báo cho tương lai.

Như một số học giả hàng đầu đã lập luận, bức màn tro bụi cung cấp một kiểu fimbulvetr, một mùa đông vĩ đại mà thần thoại Bắc Âu cho rằng “tuyết sẽ lăn xuống từ mọi hướng”, sương giá lớn và gió mạnh sẽ có mặt khắp mọi nơi và “Mặt trời chẳng có tác dụng gì” Đây là đoạn mở đầu Ragnarok, trận chiến cuối cùng khi tận thế.

Những khán giả đi xem phim đã giúp Thor: Ragnarok trở thành một trong những bộ phim có doanh thu cao nhất mọi thời đại, thu về gần 1 tỷ đôla tại phòng vé, có thể không nhận ra rằng họ cảm thấy ly kỳ như vậy là nhờ sự kiện một loạt núi lửa đã phun trào cách đây một thiên niên kỷ rưỡi.

Thế kỷ của sự thay đổi sau các vụ phun trào đã trở thành tâm điểm thu hút đông đảo sự chú ý của các học giả, những người thường coi các vụ phun trào núi lửa và tác động liên quan đến khí hậu là khởi đầu của một chuỗi biến cố bao gồm “sự biến đổi của Đế chế Đông La Mã cùng sự sụp đổ của Đế quốc Ba Tư Sasan, những cuộc thiên di ra khỏi thảo nguyên châu Á và bán đảo Ả-rập, sự bành trướng của các dân tộc nói tiếng Slav và những biến động chính trị ở Trung Quốc.

Như chúng ta sẽ thấy, chúng cũng có tác động đến những biến đổi lớn ở châu Mỹ, châu Phi và khắp Nam Á, cũng như mở đường cho sự trỗi dậy của Hồi giáo và sự thành lập một Đế chế Ả-Rập rộng lớn sau cái chết của Nhà tiên tri Muhammad.