Khẩn trương bảo vệ quần thể lò nung tại Thành Châu Sa

Hôm qua 15.9, Sở VHTTDL tỉnh Quảng Ngãi tổ chức cuộc họp báo cáo sơ bộ kết quả khai quật khảo cổ khẩn cấp tại khu vực nội thành di tích quốc gia Thành Châu Sa, xã Tịnh Khê.

Giải mã bí ẩn

Đoàn công tác kiểm tra thực địa khu vực khai quật Thành Châu Sa sáng 15.9

Tại cuộc họp, TS Đoàn Ngọc Khôi, nguyên Phó Giám đốc Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi, chủ trì khai quật cho biết, đợt khai quật được thực hiện trong bối cảnh các di chỉ cư trú, công xưởng cổ nằm trong lòng đất khu vực nội thành Châu Sa đang có nguy cơ bị xâm hại bởi hoạt động sản xuất của người dân.

Các dấu tích lò nung tại Châu Sa đã được phát hiện từ năm 2006. Đến năm 2022, qua đợt thăm dò khảo cổ, các nhà nghiên cứu tiếp tục phát hiện thêm nhiều dấu tích kiến trúc, vật liệu xây dựng và bãi thải sản xuất.

Tháng 4.2026, trong lúc đào hố trồng cây, gia đình ông Nguyễn Kiên ở xóm Thành, thôn Phú Bình đã phát hiện một lò nung nằm trong lòng đất. Lò có hình dáng giống bầu rượu hồ lô, dài khoảng 3,5m, rộng khoảng 1m; bên trong có các mảnh gốm, ngói...

Phát hiện này một lần nữa cho thấy những dấu tích công xưởng cổ vẫn tồn tại khá dày dưới lớp đất canh tác. Trong khi đó, hoạt động đào hố trồng cây, đào đất làm giàn hoặc canh tác lâu ngày có thể tác động trực tiếp đến tầng văn hóa và làm mất tính nguyên vẹn của di tích.

Trên cơ sở đó, Sở VHTTDL cho phép Bảo tàng Tổng hợp tỉnh thực hiện khai quật khảo cổ khẩn cấp tại khu vực nội thành Thành Châu Sa. Đợt khai quật được triển khai từ ngày 8.6 đến 8.7.2026 và được gia hạn đến ngày 19.7.2026, với hai hố khai quật H1 và H2 có tổng diện tích 100m².

Trước khi mở hai hố khai quật, đoàn khảo cổ tiến hành ba hố thám sát nhằm xác định tính chất, phạm vi phân bố của di tích. Kết quả cho thấy các dấu tích khảo cổ phân bố rõ trong tầng văn hóa, gồm kiến trúc, lò nung, bãi thải ngói và nhiều loại di vật.

Tại hố H2, các nhà khảo cổ phát hiện hai lò nung, ký hiệu lò 2 và lò 3. Trong khi đó, tại hố thám sát trong vườn gia đình ông Nguyễn Kiên, phát hiện thêm lò 4.

Ba lò nung đều có dạng hình bầu, gồm cửa lò, tường lò, đáy lò và vòm lò. Lò 2 dài 3,22m, rộng nhất 1,7m; lò 3 dài 3,45m, rộng 1,85m; lò 4 dài khoảng 2,3m, rộng 1,5m.

Đáng chú ý, cửa các lò đều quay về hướng Đông Nam, được cho là nhằm đón gió trong quá trình nung. Đáy lò được tạo cong dạng lòng chảo, giữa lòng lò sâu hơn rồi nông dần về phía chân, giúp nhiệt phân bố tương đối đều.

Dấu tích than tro còn lại cho thấy nhiên liệu sử dụng là củi. Phần vòm lò được tạo bằng đất sét, có cốt tre và vật liệu hữu cơ bên trong. Theo nhận định bước đầu, sau mỗi lần nung, người thợ có thể phá dỡ vòm để lấy sản phẩm rồi tiếp tục dựng lại vòm cho lần nung tiếp theo.

Cùng với hệ thống lò nung, đoàn khai quật phát hiện các bãi thải chứa nhiều mảnh ngói vỡ, than, sạn và sỏi cuội. Riêng tại hố H1, lớp bãi thải ngói dày khoảng 40cm; tại hố H2 dày khoảng 20cm.

Lộ quần thể lò nung

Lò nung dạng hình bầu được phát hiện tại khu vực nội thành Thành Châu Sa

Theo báo cáo sơ bộ của Bảo tàng Tổng hợp tỉnh, một lượng lớn ngói mũi lá được tìm thấy trong các lớp văn hóa. Nhiều mảnh còn lưu lại dấu vết kỹ thuật chế tác, phơi và xử lý bề mặt.

Đoàn khai quật cũng thu được 26 công cụ đá dùng để miết, tu chỉnh bề mặt gốm, ngói; một mũi giáo bằng sắt, một cán dao và nhiều mảnh gốm. Trong lớp văn hóa sớm còn có nhiều mảnh gốm thô thuộc giai đoạn Sa Huỳnh muộn.

Đặc biệt, các nhà khảo cổ phát hiện nhiều hạt lúa carbon hóa, trong đó có những hạt còn nguyên vỏ. Đây là những cứ liệu quan trọng góp phần nhận diện hoạt động cư trú, sản xuất và đời sống của cư dân cổ tại Châu Sa.

Báo cáo sơ bộ nhận định, quần thể lò nung Châu Sa có tính chất đặc biệt. Đây là dạng lò bầu dùng để nung ngói theo kỹ thuật om nhiệt.

Việc phát hiện nhiều lò nung cùng bãi thải phế phẩm cho thấy hoạt động sản xuất từng diễn ra với quy mô nhất định, cần tiếp tục nghiên cứu để xác định rõ niên đại và thời gian tồn tại.

Theo TS Đoàn Ngọc Khôi, sản phẩm từ các lò nung có khả năng không chỉ phục vụ nhu cầu tại chỗ mà còn được trao đổi, giao thương ra bên ngoài thông qua hệ thống sông ngòi và hai cửa biển Sa Kỳ, Cửa Đại.

“Những dấu tích này cho thấy Châu Sa không chỉ là không gian cư trú mà còn có hoạt động sản xuất và giao thương đáng kể”, TS Khôi nhận định.

Từ các chứng cứ khảo cổ học tìm thấy trong khu vực thành Châu Sa có thể nhận định Thành Châu Sa là tòa thành đất do người Chăm xây dựng, niên đại xây dựng khoảng thế kỷ VIII - IX và tồn tại đến nửa thế kỷ XV.

Bảo tồn và phát huy giá trị Thành Châu Sa

Thành Châu Sa được Bộ VHTTDL xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia năm 1994. Đây là một trong những tòa thành đất Champa còn tương đối nguyên vẹn ở miền Trung. Tuy nhiên, những phát hiện mới cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo vệ di sản.

Tại cuộc họp, ông Võ Minh Chính, Phó Chủ tịch UBND xã Tịnh Khê cho biết, trên địa bàn xã hiện có ba di tích cấp quốc gia và bảy di tích cấp tỉnh, trong đó Thành Châu Sa là một di tích đặc biệt quan trọng.

Theo ông Chính, kết quả khai quật bước đầu cho thấy khu vực này có lớp văn hóa với hệ thống lò nung, bãi thải ngói cùng các dấu tích liên quan đến Thành Châu Sa, phản ánh chiều dài lịch sử của vùng đất.

“Trước mắt cần khẩn trương bảo vệ, lấp cát các lò nung để tránh xuống cấp do thời tiết; đồng thời giữ nguyên mốc giới, điểm khai quật để phục vụ nghiên cứu mở rộng”, ông Chính đề xuất.

Về lâu dài, xã Tịnh Khê đề xuất đưa khu vực vào quy hoạch bảo tồn, xây dựng dự án đầu tư, nhà bao che và hạ tầng phụ trợ, từng bước phát huy giá trị di tích gắn với du lịch lịch sử, văn hóa. Địa phương cũng sẽ phối hợp với ngành văn hóa và vận động người dân cùng tham gia bảo vệ di sản.

Đây cũng là vấn đề được các đại biểu đặc biệt quan tâm, bởi kết quả hiện nay mới là báo cáo sơ bộ. Các chuyên gia cho rằng cần tiếp tục nghiên cứu, đối sánh di vật và phân tích mẫu để xác định rõ hơn niên đại, tầng văn hóa và mối liên hệ của các lò nung trong tiến trình từ văn hóa Sa Huỳnh đến Champa và Đại Việt.

Qua kiểm tra thực địa và tại cuộc họp, ông Phan Văn Hoàng, Phó Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Quảng Ngãi cho biết, Thành cổ Châu Sa đã được phân cấp cho địa phương quản lý, bảo vệ. Trong quá trình người dân canh tác, nhiều di vật và dấu tích cư trú của cư dân cổ được phát hiện; địa phương đã kịp thời báo cáo ngành chức năng để tổ chức nghiên cứu, khai quật.

Theo ông Hoàng, trước mắt, do thời tiết đang bước vào mùa mưa bão và chưa thể triển khai ngay nhà bao che, các lò nung sẽ được tạm lấp bằng cát theo hướng dẫn chuyên môn để bảo vệ hiện trạng. Đây là giải pháp trước mắt nhằm bảo vệ di tích trước tác động của mưa bão.

“Bảo tàng tỉnh sẽ tiếp tục nghiên cứu, xác định đầy đủ niên đại và giá trị khoa học của di tích để làm cơ sở xây dựng phương án, dự toán bảo tồn lâu dài”, ông Hoàng cho biết.