Sửa đổi Bộ luật Hình sự: Làm rõ trách nhiệm, mở rộng chính sách khoan hồng

Không lấy chức danh làm căn cứ duy nhất để quy trách nhiệm hình sự

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, sáng 27/10, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) và dự thảo Nghị quyết về việc thi hành Bộ luật.

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa).

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) đánh giá dự thảo được chuẩn bị công phu, thể hiện tư duy lập pháp hiện đại, hướng tới cân bằng giữa xử lý nghiêm tội phạm nguy hiểm và mở rộng chính sách khoan hồng, nhân đạo. Theo đại biểu, hiệu quả của Bộ luật không nằm ở số lượng tội danh tăng hay giảm, mà ở việc các quy định có đủ rõ ràng để được áp dụng thống nhất, công bằng hay không.

Về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, đại biểu đề nghị làm rõ căn cứ xác định việc “chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận” hành vi phạm tội theo khoản 3 Điều 78. Cần xác định cụ thể cá nhân, bộ phận thực hiện hành vi và thẩm quyền liên quan; không thể chỉ dựa vào quan hệ lao động, chức danh quản lý hoặc lợi ích mà doanh nghiệp thu được để quy trách nhiệm hình sự.

Đại biểu cũng đề nghị làm rõ trường hợp cá nhân thực hiện hành vi phạm tội đã chết không đồng nghĩa pháp nhân đương nhiên được loại trừ trách nhiệm. Cơ quan tố tụng vẫn phải chứng minh hành vi cấu thành tội phạm, đáp ứng các điều kiện luật định và bảo đảm quyền bào chữa của pháp nhân; đồng thời thống nhất quy định này với pháp luật tố tụng hình sự.

Đối với cá nhân phạm tội nhân danh pháp nhân, việc xác định trách nhiệm phải dựa trên hành vi, lỗi và vai trò thực tế. Theo đại biểu, không thể lấy chức danh làm chứng cứ buộc tội mà phải làm rõ ai là người quyết định, trực tiếp chỉ đạo hoặc tổ chức thực hiện hành vi vi phạm.

Liên quan đến tội phạm trên không gian mạng, đại biểu Phan Thị Thùy Linh cho rằng việc cấu trúc các tội phạm theo chuỗi hành vi từ chuẩn bị, tổ chức đến thực hiện là hướng tiếp cận phù hợp với thực tiễn.

Đối với tội lừa đảo, chiếm đoạt tài sản qua mạng tại Điều 157, đại biểu đề nghị xem xét bổ sung vào danh mục hành vi có thể bị xử lý từ giai đoạn chuẩn bị tại Điều 14. Bởi trước khi lừa đảo, các đối tượng thường chuẩn bị bằng cách mua gom tài khoản ngân hàng, sim điện thoại không chính chủ hoặc lập website giả mạo. Ngăn chặn từ giai đoạn này có thể giúp hạn chế thiệt hại trước khi tiền của người dân bị chiếm đoạt.

Về Điều 276, đại biểu đề nghị phân biệt công cụ phục vụ phạm tội với phần mềm được sử dụng hợp pháp trong nghiên cứu, kiểm thử và đánh giá an toàn thông tin mạng. Bên cạnh đặc điểm kỹ thuật của thiết bị, phần mềm, cần xem xét mục đích sử dụng và bổ sung quy định loại trừ đối với hoạt động được chủ hệ thống cho phép hoặc thực hiện theo hợp đồng hợp pháp.

Theo đại biểu, quy định rõ ràng sẽ giúp xử lý nghiêm hành vi cố ý phạm tội trên không gian mạng, đồng thời bảo vệ doanh nghiệp hoạt động chân chính và đội ngũ chuyên gia an ninh mạng.

Làm rõ ranh giới giữa vi phạm hình sự và hoạt động hợp pháp

Góp ý về tội vi phạm quy định liên quan đến tài sản mã hóa và thị trường tài sản mã hóa tại Điều 190, đại biểu Nguyễn Ngọc Việt (Hà Nội) ghi nhận mục tiêu chống gian lận, bảo vệ người tham gia thị trường. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng điểm đ khoản 1 Điều 190 còn quy định rộng đối với hành vi tổ chức, thực hiện hoặc làm trung gian giao dịch tài sản mã hóa nhằm thực hiện hành vi trái pháp luật.

Trong khi đó, thị trường vẫn đang ở giai đoạn thí điểm và có thể xuất hiện những chủ thể trung gian không nhận thức được mục đích phạm tội của bên liên quan. Đại biểu đặt vấn đề cần xác định thế nào là lỗi của chủ thể trong trường hợp khó chứng minh vai trò đồng phạm; đồng thời nhấn mạnh ngưỡng thu lợi hoặc thiệt hại không thể thay thế yếu tố lỗi.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Việt (Hà Nội) phát biểu.

Theo đại biểu, nếu ranh giới pháp lý không rõ ràng, doanh nghiệp có thể từ chối cả những giao dịch hợp pháp vì lo ngại rủi ro trách nhiệm hình sự, làm giảm hiệu quả của cơ chế thí điểm minh bạch.

Dẫn yêu cầu phân định trách nhiệm hình sự với trách nhiệm hành chính, dân sự trong lĩnh vực kinh tế tại Nghị quyết số 68-NQ/TW, đại biểu đề nghị chỉnh lý riêng điểm đ khoản 1 Điều 190, làm rõ hành vi bị cấm, yếu tố lỗi và mối quan hệ với khoản thu lợi hoặc thiệt hại; đồng thời loại trừ hoạt động trung gian hợp pháp tuân thủ quy định thí điểm. Nếu chưa đủ cơ sở xác định ranh giới này, có thể cân nhắc chưa bổ sung tội danh riêng, trong khi các hành vi đã cấu thành tội phạm khác vẫn được xử lý.

Đối với quy định về giám sát điện tử trong thi hành án hình sự tại Điều 415, đại biểu Nguyễn Ngọc Việt cho biết dự thảo ngày 26/10 bổ sung Chương Va của Luật Thi hành án hình sự, gồm 7 điều từ Điều 115a đến Điều 115g, cùng các quy định dẫn chiếu liên quan.

Giám sát điện tử dự kiến áp dụng với người hưởng án treo, người chấp hành án cải tạo không giam giữ và một số nhóm khác; thẩm quyền quyết định chủ yếu giao cơ quan thi hành án hình sự. Đại biểu cho rằng biện pháp này có thể hỗ trợ quản lý nhưng đòi hỏi kinh phí, thiết bị, dữ liệu, nhân lực và cơ chế bảo vệ đời sống riêng tư. Năng lực thực hiện không đồng đều giữa các địa phương cũng có thể dẫn đến chênh lệch trong áp dụng.

Vì vậy, đại biểu đề nghị lựa chọn rõ phương án: nếu chuyển nội dung giám sát điện tử sang dự án luật khác thì phải bỏ Chương Va và các dẫn chiếu tương ứng tại Điều 415; nếu tiếp tục giữ trong dự thảo, cần đánh giá tác động về quyền, kinh phí, hạ tầng, dữ liệu, quyền khiếu nại, cơ chế kiểm sát và lộ trình thực hiện.

Cần cơ chế khoan hồng riêng cho người tự nguyện nhận tội

Đại biểu Lê Văn Đông (TP HCM) đánh giá cao quy định về khoan hồng đối với người tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt tại khoản 1 và khoản 2 Điều 57. Theo đại biểu, chính sách này cần được quy định đồng bộ với thủ tục tố tụng tương ứng trong dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), tạo cơ chế khuyến khích người phạm tội hợp tác, rút ngắn thời gian giải quyết vụ án và tiết kiệm nguồn lực tố tụng.

Đại biểu phân tích, tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt có bản chất và mục tiêu chính sách riêng, không thể đồng nhất với các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự thông thường. Đây là sự thừa nhận trách nhiệm, hợp tác với cơ quan tố tụng và chấp nhận hình phạt theo điều kiện luật định.

Đại biểu Lê Văn Đông (Đoàn ĐBQH TP HCM) phát biểu tại phiên thảo luận.

Theo đại biểu, chính sách cần được phân hóa theo mức độ khoan hồng, tương xứng với tính chất hành vi và nỗ lực khắc phục hậu quả. Người chủ động bồi thường, khắc phục thiệt hại cần được xem xét mức khoan hồng cao hơn, qua đó bảo vệ quyền lợi của bị hại và khuyến khích người phạm tội sửa chữa hậu quả.

Đại biểu cũng nhấn mạnh hiệu quả của chính sách không chỉ nằm ở việc giải quyết vụ án nhanh hơn, mà còn ở khả năng khắc phục tổn thất, hàn gắn quan hệ xã hội, củng cố niềm tin vào công lý và tạo điều kiện để người phạm tội tái hòa nhập cộng đồng.

Tuy nhiên, việc áp dụng phải bảo đảm tính tự nguyện và các nguyên tắc cơ bản của pháp luật hình sự. Lời nhận tội phải phù hợp với chứng cứ khách quan, không thay thế trách nhiệm chứng minh của cơ quan tiến hành tố tụng và không được coi là chứng cứ duy nhất để kết tội.

Đại biểu Lê Văn Đông nhấn mạnh cần thiết kế chính sách khoan hồng riêng đủ sức khuyến khích người phạm tội tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt, đồng thời bảo đảm tính nghiêm minh, công bằng và thống nhất giữa pháp luật hình sự với pháp luật tố tụng hình sự.