Sửa đổi Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa: Bệ phóng mới cho khu vực kinh tế tư nhân

Hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các nguồn lực

Theo Bộ Tài chính, từ quá trình tổng kết 8 năm thi hành, khảo sát hơn 500 doanh nghiệp nhỏ và vừa và tham vấn rộng rãi tại các vùng miền cho thấy, việc chỉ sửa đổi, bổ sung một số điều là không đủ để đáp ứng yêu cầu trong giai đoạn mới. Do đó, cần xây dựng Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi) để thay thế hoàn toàn Luật năm 2017, vừa để xử lý những vướng mắc phát sinh và quan trọng hơn là thể chế hóa đầy đủ các định hướng lớn của Đảng về phát triển kinh tế tư nhân, thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Sau hơn 8 năm triển khai, Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa đang đứng trước yêu cầu sửa đổi toàn diện. Ảnh: Đức Thanh

Từ quan điểm này, Bộ Tài chính đề xuất một cách tiếp cận hoàn toàn mới cho dự thảo Luật với 4 nhóm chính sách đột phá. Trong đó, nhóm 1 là thay đổi tư duy về tiêu chí xác định và đối tượng ưu tiên. Dự thảo đề xuất thay đổi căn bản cách xác định quy mô doanh nghiệp bằng việc ưu tiên sử dụng tiêu chí tổng doanh thu năm. Sự thay đổi này nhằm tạo thuận lợi trong việc quản lý và đối chiếu dữ liệu. Đồng thời, chính sách hướng đến việc mở rộng đặc quyền hỗ trợ cho những nhóm đối tượng cần sự quan tâm đặc biệt hoặc có định hướng phát triển hiện đại như: doanh nghiệp nhỏ và vừa do người khuyết tật, người dân tộc thiểu số làm chủ, và các doanh nghiệp áp dụng mô hình kinh doanh bền vững (ESG).

Nhóm chính sách thứ hai tập trung vào khơi thông các điểm nghẽn về nguồn lực như vốn, mặt bằng, công nghệ. Đây được đánh giá là nhóm chính sách thực chất nhất nhằm tháo gỡ những “nút thắt” lâu năm của doanh nghiệp. Theo đó, về vốn, đề xuất áp dụng cơ chế thử nghiệm (sandbox) cho vay dựa trên dòng tiền, chuỗi giá trị và tài sản vô hình, giúp các doanh nghiệp không có tài sản thế chấp vẫn có thể tiếp cận tín dụng.

Về công nghệ, doanh nghiệp sẽ được cấp các “voucher công nghệ” và được ưu tiên tham gia các gói thầu mua sắm công, đặc biệt đối với các sản phẩm công nghệ chiến lược. Về mặt bằng, chính quyền địa phương và các chủ đầu tư hạ tầng sẽ phải dành ra một tỷ lệ quỹ đất nhất định với giá thuê ưu đãi cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, đồng thời mở cơ chế cho phép doanh nghiệp tiếp cận các quỹ tài sản công dôi dư.

Mục tiêu của nhóm chính sách thứ 3 là phát triển hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ. Thay vì hỗ trợ đơn lẻ, Luật dự kiến hướng tới việc xây dựng các trung tâm đổi mới sáng tạo và vườn ươm doanh nghiệp có sự gắn kết chặt chẽ giữa ba “nhà”: Nhà nước, doanh nghiệp và tổ chức tài chính. Đi kèm với đó là việc nâng cấp năng lực của các cơ quan đầu mối tại địa phương, vận hành theo mô hình “một cửa” để doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận các nguồn lực hỗ trợ.

Nhóm chính sách thứ 4 tập trung vào số hóa toàn diện và đổi mới phương thức tài chính Dự án Luật đề xuất thay đổi tư duy quản lý tài chính từ việc “chi theo hoạt động” sang “chi theo kết quả và đầu ra”, giúp ngân sách hỗ trợ đến đúng đích và đo lường được hiệu quả. Đặc biệt, thể chế hóa yêu cầu tại Nghị quyết 68-NQ/TW, toàn bộ quy trình, thủ tục hành chính trong việc cấp và xét duyệt hỗ trợ sẽ được áp dụng triệt để trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) để tự động hóa, minh bạch hóa và giảm thiểu tối đa chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Không để chính sách chỉ nằm trên giấy

Đánh giá cao ý tưởng xây dựng luật và các đề xuất chính sách mới, song các chuyên gia cũng băn khoăn về khoảng cách giữa chính sách và năng lực thực thi hiện nay. Theo luật sư Bùi Văn Thành, Trưởng Văn phòng Luật sư Mặt Trời Mới, các chính sách trước đây đã có nhiều, song lại yếu ở cơ chế vận hành và thiếu nguồn lực thực thi.

Từ thực tiễn quá trình tư vấn doanh nghiệp, ông đề xuất dự thảo Luật phải xóa bỏ triệt để cơ chế “xin - cho”, chuyển sang “đặt hàng” và cung cấp dịch vụ. Luật sư Thành đánh giá, các chính sách hỗ trợ thời gian qua vẫn mang tính hành chính, chưa thực chất. Doanh nghiệp muốn nhận hỗ trợ phải làm hồ sơ chứng minh điều kiện, qua nhiều khâu xét duyệt phức tạp. Do đó, dự thảo Luật mới cần thay đổi căn bản phương thức hỗ trợ. Thay vì cấp tiền mặt hay trợ cấp, nên cung cấp các gói dịch vụ (tư vấn kế toán, pháp lý, công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng) miễn phí cho doanh nghiệp. Đặc biệt, có thể chuyển sang mô hình “đặt hàng”. “Nếu Nhà nước hoặc các dự án công có thể mang lại đơn hàng trực tiếp cho doanh nghiệp nhỏ và vừa thì đó là sự hỗ trợ thiết thực nhất”, Luật sư Bùi Văn Thành đề nghị.

Đánh giá về nhóm chính sách khơi thông nguồn vốn như “sandbox” cho vay theo dòng tiền thay vì thế chấp, vị luật sư lo ý tưởng này khó khả thi với hệ thống ngân hàng thương mại hiện tại. Dẫn chứng từ kinh nghiệm Đài Loan, một nền kinh tế rất thành công trong việc phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, ông đề xuất cần phát huy tối đa vai trò của Quỹ bảo lãnh tín dụng. Để doanh nghiệp tiếp cận vốn mà không cần thế chấp, quỹ này (có thể là quỹ bảo lãnh trung ương) phải thực sự đứng ra bảo lãnh rủi ro cho các khoản vay của doanh nghiệp.

Đối với nhóm chính sách số hóa và cấp “voucher công nghệ”, Luật sư Bùi Văn Thành tán thành nhưng cũng lưu ý tránh việc “công nghệ hóa các vấn đề thay vì quản trị hóa các vấn đề”. Thực tế, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa (đặc biệt là hộ kinh doanh lên doanh nghiệp) rất thiếu kỹ năng áp dụng các phần mềm vào thực tiễn quản lý. Do vậy, thay vì chỉ cấp tiền mua phần mềm, chính sách cần tập trung đào tạo nâng cao “năng lực quản trị số” cho chủ doanh nghiệp.

Đặc biệt, một vấn đề “sinh tử” mà các doanh nghiệp quan tâm là phải giảm bớt rủi ro pháp lý và chi phí tuân thủ. Theo Luật sư Bùi Văn Thành, mọi gói hỗ trợ tài chính hay công nghệ sẽ không có ý nghĩa, nếu hệ thống pháp luật thay đổi quá nhanh, kiểm tra thanh tra chồng chéo và chi phí tuân thủ rủi ro hành chính quá cao.

Từ góc độ cơ quan lập pháp, đại biểu Phan Đức Hiếu, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Kinh tế và Tài chính, nhấn mạnh việc sửa đổi luật lần này phải thiết kế được các cơ chế đặc biệt giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa phát triển mạnh mẽ, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số.

Để đảm bảo tính thực chất của các gói hỗ trợ, đại biểu đề nghị, đối với các chương trình tư vấn, pháp lý và đào tạo, cần chuyển hẳn từ hỗ trợ dàn trải sang chuyên sâu, có tiêu chí đánh giá kết quả đầu ra rõ ràng để tránh lãng phí. Với doanh nghiệp siêu nhỏ chuyển đổi từ hộ kinh doanh, các giải pháp thuế và kế toán phải đi sâu giải quyết được thực trạng chưa tách bạch giữa chi phí kinh doanh và chi tiêu cá nhân, gia đình.

Bên cạnh đó, về tính khả thi của các cơ chế mới, đại biểu đề nghị rà soát để tránh sự chồng chéo giữa Luật này với các luật chuyên ngành khác như đất đai, đầu tư, ngân sách. Đối với các cơ chế mới như “sandbox cho vay”, vấn đề đặt ra là phải làm rõ cơ chế rủi ro và tính khả thi trong điều kiện hệ thống tài chính hiện nay.