Sửa Luật Bưu chính, thúc đẩy giao nhận trong nền kinh tế số

Năm 2010, khi Luật Bưu chính được ban hành, Việt Nam có khoảng 40 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này, với doanh thu khoảng 4.000 tỷ đồng. Đến năm 2025, số doanh nghiệp tăng lên 760, doanh thu vượt 87.000 tỷ đồng, theo số liệu của Vụ Bưu chính, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN).

Sản lượng bưu gửi cũng tăng từ khoảng 330 triệu lên hơn 4,1 tỷ, trong đó gói, kiện hàng hóa chiếm trên 90%. Riêng giai đoạn 2020-2025, tổng sản lượng bưu gửi tăng hơn 4 lần.

Thị trường bưu chính đã thay đổi mạnh về quy mô, công nghệ và phương thức kinh doanh sau hơn 15 năm hình thành.

Sự thay đổi này phản ánh quá trình chuyển dịch của ngành bưu chính, từ hoạt động chủ yếu chuyển phát thư, tài liệu sang phục vụ lưu thông hàng hóa trong nền kinh tế số. Một đơn hàng có thể được thực hiện hoàn toàn trên nền tảng trực tuyến, nhưng vẫn cần mạng lưới bưu chính để đưa sản phẩm từ người bán đến người mua.

Trong khi đó, Luật Bưu chính hiện hành được xây dựng từ năm 2010, khi quy mô thị trường và mức độ ứng dụng công nghệ còn rất khác hiện nay. Nhiều mô hình kinh doanh mới như kho xử lý đơn hàng, trung tâm chia chọn tự động, điểm nhận hàng tự động và dịch vụ hoàn tất đơn hàng đã xuất hiện, nhưng chưa được quy định đầy đủ.

Dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi dự kiến được Quốc hội xem xét, thông qua vào tháng 10/2026 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2027.

Một trong những vấn đề trọng tâm là xác định rõ ranh giới giữa bưu chính, vận tải và logistics. Theo định hướng dự thảo, dịch vụ bưu chính được xác định theo bản chất hoạt động, bao gồm tiếp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát và các công đoạn gắn trực tiếp với từng bưu gửi như lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả. Hoạt động vận tải, kho bãi và logistics độc lập được loại trừ khỏi phạm vi này.

Cách tiếp cận trên nhằm hạn chế chồng chéo trong quản lý, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp tích hợp dịch vụ và đầu tư công nghệ.

Một thay đổi đáng chú ý khác là định hướng giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm dựa trên dữ liệu và đánh giá rủi ro.

Ông Nguyễn Như Quỳnh, Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho biết việc sửa luật hướng tới cắt giảm thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp nhưng vẫn bảo đảm quyền lợi của người dân, người tiêu dùng.

Theo định hướng này, nguồn lực quản lý sẽ tập trung nhiều hơn vào các hoạt động có nguy cơ cao. Việc đơn giản hóa thủ tục được kỳ vọng giúp doanh nghiệp giảm thời gian, chi phí tuân thủ, dành thêm nguồn lực đầu tư công nghệ và nâng cao chất lượng dịch vụ.

Dự thảo cũng định hướng xây dựng cơ chế định danh, truy vết bưu gửi. Mỗi bưu gửi được gắn mã nhận dạng duy nhất trong hệ thống doanh nghiệp, phục vụ theo dõi xuyên suốt quá trình tiếp nhận, chia chọn, vận chuyển đến phát.

Bên cạnh đó, việc sửa luật đặt ra yêu cầu hoàn thiện chính sách bưu chính công ích, bảo đảm dịch vụ thiết yếu được cung ứng ổn định, nhất là tại nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa.

Các vấn đề về an toàn, an ninh bưu chính, bảo vệ thông tin và quyền lợi người sử dụng cũng cần được tăng cường khi lượng hàng hóa lưu thông qua mạng lưới ngày càng lớn.

Ngoài ra, dự thảo hướng tới tạo hành lang pháp lý cho thử nghiệm công nghệ mới, trong đó có thiết bị bay không người lái phục vụ giao hàng, đồng thời khuyến khích các giải pháp bưu chính xanh nhằm giảm tác động môi trường từ phương tiện vận chuyển và bao bì đóng gói.

Việc hoàn thiện Luật Bưu chính được kỳ vọng tạo điều kiện để doanh nghiệp đổi mới công nghệ, phát triển dịch vụ, nâng năng lực cạnh tranh. Với người dân, mục tiêu cuối cùng là mạng lưới giao nhận thuận tiện, an toàn và có chất lượng tốt hơn.