Sửa Luật Điện lực: Mở không gian mới cho thị trường điện

Mở rộng không gian đầu tư, hoàn thiện luật chơi thị trường

Nhu cầu phát triển hệ thống điện trong những năm tới đặt ra yêu cầu lớn về vốn, hạ tầng và công nghệ. Trong khi nguồn lực ngân sách có giới hạn, việc huy động thêm vốn từ khu vực tư nhân và các hình thức đầu tư mới trở thành một phần quan trọng của bài toán phát triển điện lực.

Vì vậy, sửa Luật Điện lực không chỉ nên được nhìn từ góc độ rút ngắn thủ tục đầu tư. Quan trọng hơn là tạo ra một khung pháp lý đủ rõ để nhà đầu tư có thể xác định quyền, nghĩa vụ, chi phí, phương thức tham gia và khả năng thu hồi vốn.

Sửa Luật Điện lực mở rộng khả năng huy động nguồn lực xã hội cho phát triển hạ tầng, truyền tải điện. (Ảnh minh họa)

Một trong những hướng đáng chú ý là mở rộng khả năng huy động nguồn lực xã hội cho phát triển hạ tầng điện, trong đó có đầu tư theo phương thức đối tác công tư đối với công trình truyền tải. Đây là hướng tiếp cận có thể tạo thêm dư địa về vốn, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào cách thiết kế cơ chế phân chia trách nhiệm, quyền lợi và rủi ro giữa Nhà nước và nhà đầu tư.

Điện lực có đặc thù khác với nhiều lĩnh vực đầu tư khác bởi một dự án nguồn điện chỉ phát huy hiệu quả khi được kết nối với hệ thống truyền tải và có khả năng đưa điện đến nơi tiêu thụ. Điều này càng rõ với các dự án năng lượng tái tạo hoặc những nguồn điện mới được phát triển ở khu vực xa trung tâm phụ tải.

Do đó, mở không gian đầu tư phải đi cùng với việc tạo cơ chế phát triển đồng bộ nguồn và lưới. Nếu chỉ tháo gỡ cho dự án nguồn mà không giải quyết được khả năng đấu nối, truyền tải, phân bổ công suất và vận hành hệ thống, nguồn lực xã hội vẫn khó chuyển hóa thành năng lực cung ứng điện thực tế.

Điện gió ngoài khơi là một ví dụ về yêu cầu này. Đây là lĩnh vực đòi hỏi vốn đầu tư lớn, thời gian chuẩn bị dài và có nhiều rủi ro đặc thù. Vấn đề đặt ra không chỉ là cơ chế cho một loại hình nguồn điện, mà rộng hơn là xây dựng môi trường pháp lý có khả năng phân định rõ rủi ro và tạo cơ sở để các dự án quy mô lớn tính toán hiệu quả đầu tư.

Cùng với không gian đầu tư, luật chơi của thị trường điện cũng cần tiếp tục được hoàn thiện. Khi thị trường có thêm nhiều chủ thể tham gia, từ phát điện, bán buôn, bán lẻ đến khách hàng sử dụng điện lớn, yêu cầu về minh bạch, bình đẳng trong tiếp cận hệ thống và khả năng dự báo các nghĩa vụ thị trường sẽ ngày càng cao.

Cơ chế mua bán điện trực tiếp là một bước theo hướng đó. Nhưng để thị trường vận hành hiệu quả, không chỉ cần quy định về giao dịch mà còn phải làm rõ trách nhiệm cung cấp điện, thanh toán, cân bằng hệ thống, chất lượng điện năng và xử lý các rủi ro phát sinh.

Một thị trường điện có nhiều chủ thể cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác điều độ. Đại biểu Quốc hội Tô Ái Vang (TP Cần Thơ) từng đề cập yêu cầu bảo đảm tính khách quan, minh bạch trong vận hành hệ thống điện và thị trường điện, trong đó có vấn đề tổ chức cơ quan điều độ. Đây không đơn thuần là câu chuyện về mô hình tổ chức, mà liên quan trực tiếp đến cách thức phân bổ nguồn điện, bảo đảm quyền tiếp cận hệ thống và niềm tin của các chủ thể tham gia thị trường.

Nhìn rộng hơn, đầu tư, hạ tầng và thị trường là ba mắt xích của cùng một cấu trúc. Nhà đầu tư chỉ có thể đưa vốn vào dự án khi nhìn thấy đầu ra và cơ chế vận hành rõ ràng; thị trường chỉ có thể phát triển khi có hạ tầng đủ năng lực; còn hạ tầng chỉ được đầu tư hiệu quả khi có nhu cầu và nguồn lực dài hạn. Vì vậy, điểm cần hướng tới trong sửa đổi Luật Điện lực là tạo ra một hệ thống quy tắc có tính liên kết, thay vì xử lý từng điểm nghẽn riêng lẻ.

Giá điện phải tạo động lực đầu tư và khả năng dự báo

Nếu đầu tư là điều kiện để mở rộng năng lực cung ứng điện, thì giá điện là cơ chế kết nối giữa sản xuất, đầu tư và tiêu dùng. Một hệ thống giá thiếu khả năng phản ánh chi phí và tín hiệu thị trường sẽ khó tạo động lực đầu tư dài hạn, nhưng cơ chế giá thiếu kiểm soát cũng có thể làm gia tăng chi phí cho nền kinh tế và người sử dụng điện.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga (TP Hải Phòng) nhấn mạnh yêu cầu giá điện phải bảo đảm tính hợp lý, phản ánh chi phí cần thiết nhưng không chuyển những rủi ro, chi phí bất hợp lý của hoạt động kinh doanh sang người sử dụng điện. Quan điểm này cho thấy bài toán giá điện cần được đặt trên hai yêu cầu song song: bảo đảm nguồn lực cho hệ thống và kiểm soát chi phí.

Một cơ chế giá thiếu minh bạch sẽ làm tăng rủi ro cho nhà đầu tư. (Ảnh minh họa)

Đây cũng là cơ sở để xem xét vấn đề bù chéo trong giá điện. Trong quá trình phát triển thị trường, việc giảm dần những cơ chế làm méo tín hiệu giá có thể giúp các chủ thể nhận diện rõ hơn chi phí thực tế của sản xuất và sử dụng điện. Tuy nhiên, quá trình này cần phù hợp với yêu cầu bảo đảm an sinh xã hội và sức chịu đựng của các nhóm khách hàng.

Giá điện theo thời gian sử dụng cũng cần được nhìn như một công cụ quản lý nhu cầu, thay vì chỉ là phương thức tính tiền điện. Khi giá phản ánh khác biệt về thời điểm sử dụng, khách hàng có thêm động lực điều chỉnh phụ tải, giảm tiêu thụ vào giờ cao điểm và sử dụng điện hiệu quả hơn.

Pháp luật cần cân bằng giữa yêu cầu huy động vốn cho hệ thống và bảo vệ lợi ích chính đáng của người sử dụng điện. Nhà đầu tư cần cơ sở thu hồi vốn hợp lý, doanh nghiệp có khả năng dự toán chi phí và người dân không phải gánh những khoản chi phí bất hợp lý.

Từ góc độ này, giá điện không thể tách rời thiết kế thị trường và cơ chế đầu tư. Một cơ chế giá thiếu minh bạch sẽ làm tăng rủi ro cho nhà đầu tư; ngược lại, một cơ chế phân bổ rủi ro không rõ ràng có thể tạo áp lực chi phí lên người sử dụng điện.

Giá trị của lần sửa đổi Luật Điện lực vì thế không chỉ nằm ở việc giảm bao nhiêu thủ tục hay tháo gỡ bao nhiêu quy định cụ thể. Quan trọng hơn là pháp luật có tạo được một không gian đủ rõ để dòng vốn đi vào dự án, hạ tầng được phát triển đồng bộ, các chủ thể có thể tham gia thị trường trên những nguyên tắc minh bạch và các rủi ro được phân bổ hợp lý hay không.

Một “không gian mới” cho đầu tư và thị trường điện chỉ thực sự hình thành khi các mắt xích đó vận hành cùng nhau. Khi nhà đầu tư có cơ sở tính toán dài hạn, thị trường có luật chơi rõ ràng, hạ tầng đáp ứng nhu cầu và giá điện phản ánh hợp lý chi phí cùng tín hiệu thị trường, Luật Điện lực sẽ không chỉ giải quyết những vướng mắc trước mắt mà còn tạo nền tảng cho hệ thống điện phát triển theo hướng chủ động, minh bạch và có khả năng đáp ứng yêu cầu của giai đoạn mới.