Sửa Luật Hải quan: Chuyển tư duy quản lý sang phục vụ, giảm thiểu tối đa chi phí tuân thủ

Quang cảnh Phiên họp. Ảnh: VPQH

Quy định rõ thời hạn, trách nhiệm của cơ quan kiểm định

Các đại biểu Quốc hội nhấn mạnh, việc sửa đổi Luật Hải quan lần này không chỉ khắc phục những hạn chế sau hơn 10 năm thực thi, mà còn tạo nền tảng pháp lý cho chuyển đổi số và hoàn thiện toàn diện hải quan, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, tạo điều thuận lợi cho hoạt động xuất khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh của quốc gia.

Với quan điểm đó, các đại biểu đã góp ý, đề xuất bổ sung, hoàn thiện nhiều nội dung để đảm bảo tính công khai, minh bạch và khả thi của Luật.

Theo đại biểu Nguyễn Hoàng Giang (Đoàn Đắk Lắk), sửa đổi Luật Hải quan không chỉ nhằm tăng cường quản lý nhà nước mà còn phải tạo sự thuận lợi thực chất cho hoạt động xuất khẩu và nhập khẩu. Vì vậy, Luật cần đảm bảo 3 yêu cầu: quản lý bằng dữ liệu nhưng phải minh bạch; ứng dụng công nghệ thông tin nhưng phải gắn với trách nhiệm; cải cách thủ tục nhưng phải đo được mức giảm chi phí cho doanh nghiệp.

Liên quan đến quy định về kiểm định hải quan, Dự thảo quy định “người khai hải quan có quyền lựa chọn, tổ chức đánh giá lại kết quả kiểm định”. Tuy nhiên, nếu cơ quan hải quan không đồng ý với kết quả đánh giá lại thì cơ quan hải quan tiếp tục lựa chọn đơn vị đánh giá bổ sung.

Theo đại biểu, quy định như vậy chưa đảm bảo đầy đủ tính khách quan, vì một bên vừa không chấp nhận kết quả, vừa có quyền lựa chọn tổ chức đánh giá tiếp theo, điều này tạo nên mâu thuẫn.

Đại biểu đề nghị quy định rõ tiêu chí kiểm định, thời hạn, chi phí và giá trị pháp lý của từng kết quả. Trường hợp có bất đồng, đơn vị đánh giá bổ sung phải do 2 bên thống nhất lựa chọn hoặc được lựa chọn ngẫu nhiên từ danh sách công khai.

Đại biểu Tráng A Dương phát biểu thảo luận. Ảnh: VPQH

Cũng liên quan đến vấn đề này, đại biểu Tráng A Dương (Đoàn Lào Cai) chỉ rõ, Dự thảo Luật chưa quy định rõ thời hạn kiểm định, thời hạn ban hành kết quả, trách nhiệm của cơ quan kiểm định cũng như trình tự xử lý khi có yêu cầu đánh giá lại.

"Đây là những nội dung ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian thông quan, chi phí của doanh nghiệp và tính minh bạch, tránh dàn trải của cơ quan nhà nước. Vì vậy, tôi đề nghị bổ sung Điều 16b các nguyên tắc về thời hạn thực hiện kiểm định, trách nhiệm của cơ quan kiểm định và trình tự xử lý khi có yêu cầu đánh giá lại. Trường hợp giao Chính phủ quy định chi tiết thì cần xác định rõ phạm vi được giao để đảm bảo tính thống nhất và khả năng tổ chức trong quá trình thực hiện” – đại biểu Tráng A Dương đề xuất.

Đảm bảo hạ tầng dữ liệu cốt lõi phục vụ thi hành Luật

Về thời hạn kiểm tra sau thông qua,Điều 79 Dự thảo Luật đã sửa đổi thời hạn từ 10 ngày làm việc lên tối đa 20 ngày, có thể gia hạn thêm một lần không quá 20 ngày, tổng cộng tới 40 ngày, để phù hợp với thời hạn kiểm tra thuế tại Luật Quản lý thuế số 108/2025/ QH15, cũng như tinh thần quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ được quy định tại các Điều 17 và 17a của Dự thảo Luật.

Đề cập đến quy định này, đại biểuNguyễn Khánh Vũ (Đoàn Quảng Trị) cho rằng, hiệu quả thực chất của việc kéo dài thời hạn kiểm tra phụ thuộc hoàn toàn vào năng lực khai thác, phân tích dữ liệu của cơ quan hải quan trong khoảng thời gian này.

Nguồn dữ liệu cần được kết nối, khai thác đồng bộ gồm dữ liệu khai báo hải quan, dữ liệu thuế, dữ liệu ngân hàng và dữ liệu định danh giao dịch thương mại điện tử xuyên biên giới. Nếu hạ tầng kết nối giữa các hệ thống chưa hoàn thiện thì việc kéo dài thời hạn lên 40 ngày sẽ không giúp nâng cao chất lượng kết luận kiểm tra mà có thể khiến doanh nghiệp kéo dài tình trạng "treo" kết quả kiểm tra.

Đại biểu cũng lưu ý, cần phân biệt rõ giữa đánh giá về "nguồn lực cơ bản bảo đảm" về ngân sách, nhân lực, với mức độ sẵn sàng của hạ tầng kết nối dữ liệu liên thông. Nếu Luật có hiệu lực từ ngày 01/3/2027 nhưng hạ tầng dữ liệu chưa đồng bộ, có thể phát sinh nhiều hệ quả.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn giải trình, tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội tại Phiên họp. Ảnh: VPQH

Đối với doanh nghiệp, thời hạn tối đa 40 ngày có nguy cơ trở thành mức áp dụng phổ biến thay vì chỉ dành cho các trường hợp phức tạp, làm kéo dài thời gian chờ kết luận kiểm tra, ảnh hưởng đến dòng tiền và các giao dịch xuất nhập khẩu tiếp theo.

Đối với cơ quan quản lý, việc thiếu công cụ dữ liệu sẽ buộc cán bộ quay lại phương thức kiểm tra thủ công, làm giảm hiệu quả cải cách hậu kiểm và có thể dẫn tới tình trạng quy trình kéo dài nhưng hiệu quả chưa tương xứng, đồng thời tạo ra sự thiếu thống nhất trong áp dụng thời hạn kiểm tra giữa các địa phương.

Từ phân tích trên, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ đề nghị bổ sung quy định giao Chính phủ báo cáo Quốc hội về tiến độ hoàn thành các hạng mục hạ tầng dữ liệu cốt lõi phục vụ thi hành Luật, trong đó nêu rõ mốc hoàn thành cơ chế liên thông dữ liệu định danh trước thời điểm Luật có hiệu lực. Đồng thời, quy định cơ chế đánh giá độc lập, định kỳ mức độ sẵn sàng của hạ tầng dữ liệu, không chỉ dựa trên báo cáo tự đánh giá như đề xuất của cơ quan chủ trì soạn thảo.

Đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn Đắk Nông) và nhiều đại biểu đề nghị, về kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử, cần có cơ chế thông quan rút gọn đối với hàng hóa giá trị thấp, giao Chính phủ quy định ngưỡng giá trị, hồ sơ, trình tự, thủ tục phù hợp, bảo đảm đơn giản hóa thủ tục vẫn phải gắn với quản lý rủi ro và không loại trừ kiểm tra, giám sát hải quan.

Phát biểu tiếp thu giải trình tại Phiên họp, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, Cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ phối hợp chặt chẽ với các cơ quan của Quốc hội để hoàn thiện Dự án Luật, trình Quốc hội thông qua trong kỳ họp này với tinh thần thể chế hóa đầy đủ các chủ trương của Đảng và Nhà nước, tạo điều kiện tối đa cho hoạt động thương mại qua biên giới và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia; chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy phục vụ và giảm thiểu tối đa chi phí tuân thủ của người dân, doanh nghiệp.

Đồng thời, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng hải quan số, hải quan thông minh trong thời gian tới.